Deniz Kirliliği
Denize ne atabilirsin, ne atamazsın, hangi mesafede? Kısa cevap: Türk kıyılarında hiçbir şey. Uzun cevabı MARPOL verir; sınav da en çok oradan sorar.
Neden önemli: koy senin çöp kutun değil
Bu modülün sonunda
- Deniz kirliliğini tanımlayıp üç kaynağını (hava, kara, deniz) sayabileceksin.
- MARPOL 73/78'in amacını, eklerini ve Türkiye'yi çevreleyen özel alanları söyleyebileceksin.
- Pis su (Ek IV) ve çöp (Ek V) için 3 ve 12 mil kurallarını ve plastik yasağını uygulayabileceksin.
- Türk karasularında teknelerden hiçbir atığın denize verilemeyeceğini ve Mavi Kart sistemini açıklayabileceksin.
Deniz kirliliği nedir, nereden gelir?
Deniz kirliliği, denizin kimyasal, fiziksel, bakteriyolojik, radyolojik ve ekolojik özelliklerini bozan, canlıların sağlığına zarar veren madde ve enerji atıklarının denize karışmasıdır. Denizler yeryüzünün yaklaşık %71'ini (%70,81) kaplar ve dünyadaki suyun kütlece %97,74'ünü oluşturur. Su çevrimi yüzünden havayı, toprağı ve dereleri kirleten her şey eninde sonunda denizde toplanır.
Kirlilik sınır tanımaz. Bir ülkenin karasularındaki kirlilik akıntıyla açık denize veya komşu ülkeye taşınır; yabancı bir tekne de başka bir ülkenin sularını kirletebilir. Kıyısı olan bütün devletler etkilendiği için konu uluslararası kurallarla düzenlenir ve denetlenir.
Kursa göre denizden kaynaklanan kirliliğin iki şekli hangileridir?
- Havadan ve karadan kirlilik
- Radyoaktif ve biyolojik kirlilik
- Deniz yolu taşımacılığı ve limanlarda oluşan kirlilik
- Yüzey ve dip kirliliği
MARPOL 73/78 ve özel alanlar
Gemilerden kaynaklanan kirliliği önleyen temel uluslararası sözleşme, Uluslararası Denizcilik Örgütü'nün (IMO) MARPOL sözleşmesidir. 1973'te kabul edilen sözleşme, 1978 protokolüyle birleşerek yürürlüğe girdi; bu yüzden adı MARPOL 73/78'dir (kursta "MARPOL 78" diye geçer). İlk hedefi petrol ve yağlı maddelerdi; bugün altı ekle her atık türünü ayrı düzenler:
| Ek | Konu | Teknede karşılığı |
|---|---|---|
| Ek I | Petrol ve yağ | Yağlı sintine suyu, atık yağ, yakıt |
| Ek II | Dökme zararlı sıvı maddeler | Kimyasal tankerler |
| Ek III | Ambalajlı zararlı maddeler | Tehlikeli yük |
| Ek IV | Pis su (lağım, siyah su) | Tuvalet atığı, pis su tankı |
| Ek V | Çöp | Plastik, yiyecek, ambalaj, cam, metal… |
| Ek VI | Hava kirliliği | Motor egzozu, yakıttaki kükürt |
Özel alanlar
Kapalı veya yarı kapalı, suyu yavaş yenilenen ve trafiği yoğun denizler özel alan ilan edilir; buralarda kurallar daha sıkıdır. Türkiye'nin dört denizi de bu kapsamda: Akdeniz özel alanı Ege ve Marmara'yı da içerir, Karadeniz de ayrıca özel alan olarak tanımlanmıştır (Ek I ve Ek V için). Ama tanımlanmak ile kuralların işlemeye başlaması ayrı şeydir: Karadeniz'de Ek I (petrol) özel alan kuralları yürürlüktedir; Ek V (çöp) özel alan kuralları ise kıyı devletleri yeterli atık alım tesisi bildirmediği için henüz yürürlüğe girmemiştir. Akdeniz'in Ek V kuralları 2009'dan beri uygulanır. Diğer örnekler: Baltık, Kızıldeniz, Körfez bölgesi, Kuzey Denizi, Antarktika, Geniş Karayipler.
Aşağıdakilerden hangisi MARPOL'da "özel alan" olarak tanımlanmış Türkiye çevresindeki denizlerden biri DEĞİLDİR?
- Karadeniz
- Hazar Denizi
- Akdeniz (Ege dahil)
- Marmara (Akdeniz alanı içinde)
Pis su (MARPOL Ek IV): 3 mil, 12 mil
Tuvaletlerden gelen atık suya pis su (lağım suyu, siyah su) denir. MARPOL Ek IV şu kuralları koyar:
| Durum | Denize verilebilir mi? |
|---|---|
| Onaylı sistemle öğütülmüş ve dezenfekte edilmiş | En yakın karadan 3 milden uzakta |
| Arıtılmamış (öğütülmemiş, dezenfekte edilmemiş) | En yakın karadan 12 milden uzakta |
| Onaylı arıtma tesisinden geçmiş | Tesis standartlarını sağlıyorsa; suda görünür katı ve renk bırakmamalı |
Pis su tankta biriktirilmişse (öğütülmüş-dezenfekte ya da arıtılmamış, fark etmez) bir anda boşaltılmaz: tekne seyirdeyken, en az 4 knot hızla giderken, onaylı yavaş debiyle verilir. Teknede tuvalet atığı hep tanka gittiği için bu koşul sana her zaman uygulanır.
Ek IV, uluslararası seferdeki 400 GT ve üzeri ya da 15 kişiden fazla taşıma belgeli gemiler için zorunludur. Küçük teknelerde kıyı devletinin kuralı geçerlidir, ve Türkiye'de bu kural nettir: Türk karasularında teknelerden pis su denize verilemez; tuvalet atığı pis su tankında biriktirilip marinada veya atık alım teknesinde boşaltılır.
Çöp (MARPOL Ek V): plastik asla, gerisi de neredeyse asla
2013'te yenilenen Ek V'in temel mantığı tersine döndü: artık her türlü çöpü denize atmak yasaktır, yalnızca sayılan birkaç istisna vardır.
Her yerde yasak
- Tüm plastikler: sentetik halat, sentetik balık ağı, plastik çöp poşeti, pet şişe, plastik içeren yakma külü
- Yüzen istif/ambalaj/kaplama malzemeleri
- Kâğıt, paçavra, cam, metal, şişe, tabak kırıkları
- Yemek yağı, atık yağ
İstisna: yiyecek atığı
- Özel alan dışında: öğütülmüşse (≤ 25 mm) karadan 3 mil, öğütülmemişse 12 mil ötede, seyir hâlinde
- Özel alanda (ör. Akdeniz): yalnızca öğütülmüş ve en az 12 mil ötede. Karadeniz'de bu özel alan kuralları henüz yürürlükte değil.
- Türk karasularında: hiç
Kurstaki kural "gıda artıkları en yakın karadan en az 12 mil uzakta atılabilir" biçimindedir; bu, öğütülmemiş yiyecek için bugün de geçerlidir.
Karadan 20 mil açıkta, Akdeniz'de seyrediyorsun. Aşağıdakilerden hangisini denize atabilirsin?
- Boş pet su şişesi
- Eski sentetik halat
- Cam kavanoz
- Öğütülmüş yiyecek artıkları
Mesafe kuralları tek bakışta
Türk mevzuatı ve Mavi Kart
Kursa göre Türkiye'de 17 Mayıs 1987'de yayımlanan bir çevre kirliliğini önleme yönetmeliği, denizi kirletenlere yaptırım getirdi; cezaları liman başkanlıkları ve mülki amirler (vali, kaymakam) uygular. Bugün temel dayanak 2872 sayılı Çevre Kanunudur; denetimi Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, liman başkanlıkları ve Sahil Güvenlik yapar. Ceza, kirliliğin türüne ve teknenin büyüklüğüne göre hesaplanır ve Özel Çevre Koruma Bölgelerinde (ör. Fethiye-Göcek, Datça-Bozburun, Köyceğiz-Dalyan) iki katına çıkar.
- Siyah su (pis su): Türk karasularında teknelerden denize boşaltılması tamamen yasaktır. Tuvalet atığı tankta biriktirilir ve atık alım tesisine verilir.
- Yağlı sintine suyu ve atık yağ: denize basılmaz; marinada veya atık alım teknesinde verilir.
- Çöp: hiçbir türü denize atılmaz.
Mavi Kart: atığını verdiğini kanıtla
Mavi Kart sistemi 2010'da Muğla'da başladı ve tüm kıyılara yayıldı. Teknenin her atık teslimi kayda geçer; denetimde son teslim tarihine ve tank kapasitesine bakılır. Teslimde asıl ölçü tank doluluğu: tank %80'e ulaştığında, süreye bakmadan atığı hemen en yakın atık kabul tesisine veya atık alma teknesine verirsin. Tank %80'in altındaysa süre sınırı işler: 12 kişiden az taşıyan teknelerde (özel teknelerin çoğu) Türk sularında seyirde geçen en geç 20 günde bir, 12 kişi ve üzeri taşıyanlarda 15 günde bir. Sefer öncesi zorunlu teslim şartı yoktur (09.09.2026 tarihli, 2026/12 sayılı Denizcilik Atıkları Uygulaması Hakkında Genelge).
Bodrum'da bir koyda demirlisin ve pis su tankın dolu. Ne yapmalısın?
- Marinaya veya atık alım teknesine teslim edip Mavi Kart kaydını yaptırmak
- Koyun ağzında, 1 mil açıkta boşaltmak
- Gece, kimse görmezken boşaltmak
- Tanka deterjan katıp boşaltmak
Tek bakışta özet
- Deniz kirliliği: denizin kimyasal, fiziksel, bakteriyolojik, radyolojik, ekolojik özelliklerini bozan atıkların denize verilmesi. Denizler yüzeyin %70,81'i, suyun %97,74'ü.
- Kaynaklar: hava, kara, deniz. Denizden olan: taşımacılık ve limanlar (limanlardaki kirlilik büyük kazalardan fazla).
- MARPOL 73/78 (IMO): Ek I petrol, II zararlı sıvı, III ambalajlı yük, IV pis su, V çöp, VI hava.
- Özel alan: Akdeniz (Ege, Marmara dahil) ve Karadeniz (Ek I ve V için; Karadeniz'de Ek V kuralları henüz yürürlükte değil). Ek IV'ün tek özel alanı Baltık.
- Pis su: öğütülmüş + dezenfekte > 3 mil; arıtılmamış > 12 mil. Tanktan boşaltılıyorsa ikisinde de seyirde, ≥ 4 knot, yavaşça. (Eski kurs metni: 4 mil, 200 GT / 10 kişi; güncel: 400 GT / 15 kişi.)
- Çöp: plastik her yerde yasak; kâğıt, cam, metal, paçavra, ambalaj da yasak. Yiyecek: özel alan dışında öğütülmüş 3, öğütülmemiş 12 mil; özel alanda yalnız öğütülmüş ve 12 mil.
- Yağlı sintine: yalnız onaylı ayırıcıyla ≤ 15 ppm; küçük teknede pratikte limanda ver.
- Türk karasularında pis su, sintine, yağ, çöp: hiçbiri denize verilmez. Yaptırım: liman başkanlığı, mülki amir, Bakanlık; ÖÇK'de ceza iki kat.
- Mavi Kart: atık teslim kaydı; 2026/3 genelgesiyle Ağustos 2026'dan beri dijital MKTS'de (liman başkanlığı duyurusu: 16 Ağustos). Tank %80 dolunca hemen teslim; altındaysa 12 kişiden az taşıyan teknede Türk sularında seyirde en geç 20 günde bir (09.09.2026 tarihli 2026/12 genelgesi; eski 2022/14: 15 gün).
Kendini test et
Önce kartlarla hatırlamayı dene, sonra testi çöz.