Yangınla Mücadele
Teknede yangın, kaçacak yerin olmadığı bir yerde çıkar. Çoğunu önlemek mümkündür; çıkanı ise ilk dakikalarda, doğru söndürücüyle ve doğru teknikle söndürebilirsin. Yanlış söndürücü (ör. yağa su) yangını büyütür.
Neden önemli?
Bu modülün sonunda
- Yangın üçgenini ve üç söndürme yöntemini (soğutma, boğma, yakıtı kesme) açıklayabileceksin.
- Yanan maddeye bakarak yangının sınıfını ve uygun (ve tehlikeli) söndürücüyü seçebileceksin.
- Teknede yangın riskinin nerede yoğunlaştığını ve nasıl önleneceğini sayabileceksin.
- Seyyar söndürücüyü P.A.T.H. adımlarıyla ve rüzgârı arkana alarak doğru kullanabileceksin.
- Teknede ve limanda yangına müdahalenin organizasyonunu, önceliklerini ve sonrasındaki gözlemi anlatabileceksin.
Teknede yangın nerede çıkar?
Yangın, teknedeki en büyük tehlikelerden biridir. Teknedeki söndürme donanımı sayıca az ve kapasitesi sınırlıdır; bu yüzden asıl iş yangının çıkmasını önlemektir. Teknede herkes yangın önleme ve temel mücadele bilgisine sahip olmalıdır.
Yangın üçgeni: üç kenar, üç söndürme yolu
Yanma için üç şey aynı anda gerekir: yanıcı madde (yakıt, yağ, bez, kâğıt…), onu tutuşturacak yeterli ısı (her madde için farklıdır) ve oksijen (açık havadaki oksijen her yanmaya yeter). Üçü bir araya gelince kimyasal tepkime başlar; denetim altında değilse yangına dönüşür. Bu üç unsuru bir üçgenin kenarları olarak düşün: bir kenarı kaldırırsan yangın söner.
| Kaldırılan kenar | Yöntem | Teknede nasıl? |
|---|---|---|
| Isı | Soğutma | Su uygulamak; ortam ve yanan madde soğutulur |
| Oksijen | Boğma | Köpük, CO₂, battaniye; lomboz, kaporta ve havalandırmaları kapatmak |
| Yakıt | Yakıtı kesme / uzaklaştırma | Yakıt vanasını ve tüp gaz vanasını kapatmak, yanıcıları uzaklaştırmak |
Buna ek olarak yangın bölgesinin elektriği kesilir: hem çarpılmayı hem de yeni kıvılcımları önler. Kuru kimyevi toz, alevdeki zincirleme kimyasal tepkimeyi de keser; bu yüzden bazı kaynaklar üçgen yerine “yangın dörtyüzlüsü”nden söz eder.
Motor dairesindeki yangında yakıt kesme vanasını kapattın ve kapakları kapattın. Hangi kenarları kaldırmış oldun?
- Isı ve oksijen
- Yakıt ve oksijen
- Yalnızca ısı
- Yakıt ve ısı
Yangın sınıfları: ne yanıyor?
- A · Katı
- Kül bırakan katıların yangını. Soğutarak söndürülür: su en etkili araçtır.
- B · Sıvı (akaryakıt)
- Yanıcı sıvılar. Yanan madde ile oksijenin teması kesilerek (boğularak) söndürülür: köpük, kuru toz, CO₂.
- C · Gaz
- Önce gaz kaynağı kesilir (vana), sonra kalan alev söndürülür ve çevre soğutulur. Kuru kimyevi toz etkilidir.
- D · Metal
- Hafif metaller çok yüksek sıcaklıkta yanar. Yalnızca metal yangını için üretilmiş özel kuru tozla söndürülür; su ve CO₂ tehlikelidir.
Önleme: yangını çıkmadan söndür
Yangınla mücadelenin birinci ilkesi, üç unsurun bir araya gelmesini önlemektir. İkinci ilke erken müdahaledir; erken müdahale ise erken fark etmekle olur. Bunun için teknede duman ve gaz dedektörü gibi yangın uyarı cihazları bulunur.
- Egzoz borusu iyi yalıtılmış olsun.
- Çıplak, ekli, gevşek kablo bulunmasın.
- Yakıt hortumları ve bağlantılarında sızıntıyı düzenli kontrol et.
- Sintineyi temiz tut: yağlı su ve yakıt birikmesin.
- Yağlı, kirli üstüpü ve bezleri sıcak yüzeylerden uzak tut; kendiliğinden tutuşabilirler.
- Benzinli motoru çalıştırmadan önce makine dairesini birkaç dakika havalandır (blower).
- Kızgın yağı ocakta yalnız bırakma.
- Davlumbaz ve filtreleri düzenli temizle; yağ birikintisi alev alır.
- Tüp gaz havadan ağırdır, sızınca sintineye çöker: gaz dedektörü kullan, işin bitince tüp vanasını kapat.
- Tüp, dışarıya açılan ve dibi drenajlı ayrı bir dolapta dursun.
- Yangın battaniyesini ocağın yakınında, kolay erişilir yerde tut.
- Teknede sigara içme; özellikle yakıt alırken ve kamarada.
- Elektrikli ısıtıcıları başıboş bırakma.
- Güvertede ızgara (mangal) yakma.
- Kaynak ve taşlama gibi işlerde önlem almadan çalışma: yanında söndürücü ve gözcü olsun.
- Yakıt alırken motoru, ocağı ve elektrikli cihazları kapat, kapakları kapat.
Aşağıdakilerden hangisi makine dairesinde yangını önlemeye yönelik bir tedbir DEĞİLDİR?
- Egzoz borusunu yalıtmak
- Sintineyi temiz tutmak
- Yağlı üstüpüleri motorun üstünde kurumaya bırakmak
- Yakıt sızıntılarını düzenli kontrol etmek
Seyyar yangın söndürücüler
Yangın çıktığında ilk müdahale için teknenin çeşitli yerlerine seyyar (taşınabilir) söndürücüler konur. Bir söndürücü işe yarasın diye:
Bir söndürücü…
- denetlenmiş ve kullanım süresi geçerli olmalı; üzerindeki süreye göre düzenli servise gitmeli,
- kolayca ulaşılan, görünür bir yerde ve yangın tehlikesi olan yerlerin yakınında durmalı,
- her an kullanıma hazır olmalı; yerini ve kullanımını teknedeki herkes bilmeli,
- deniz suyundan korunmalı (paslanır, mekanizma tutukluk yapar),
- kuru tozluysa, düzenli kontrollerde tozun sıkışmaması için ters-düz edilerek çalkalanmalıdır.
Türler ve değerler
| Tür | Kapasite | Kullanma süresi | Etki mesafesi | Uygun sınıflar |
|---|---|---|---|---|
| Sulu | 9 L | 60–90 sn | 3–8 m | A |
| Köpüklü | 9 L | 60–90 sn | 3–5 m | A, B |
| Kuru kimyevi tozlu | 4,5–13,5 | 15–40 sn | 3–4,5 m | A, B, C (ABC tozu) |
| Karbondioksitli (CO₂) | 1–7,5 | 10–30 sn | 1,5–2 m | B, elektrik |
Kursun tablosunda kapasiteler litre olarak verilmiştir; tozlu ve CO₂'li söndürücüler piyasada genellikle kilogram ile anılır (ör. 6 kg KKT, 5 kg CO₂).
| Söndürücü | Nerede kullanılmaz? (neden) |
|---|---|
| Su | Yakıt ve yağ yangınında (yanan sıvıyı sıçratıp yayar), elektrik yangınında (iletir, çarpar), metal yangınında (şiddetli tepkime) |
| Köpük | Elektrik yangınında: su içerir. Gaz ve metal yangınında etkisiz/tehlikeli |
| Kuru kimyevi toz | Metal yangınında (özel D tozu gerekir). Elektronikte kalıntı bırakır, soğutmadığı için A yangınında sonra su gerekir |
| CO₂ | Açık güvertede rüzgârda dağılır; A yangınında soğutmadığı için yeniden alevlenir; küçük kapalı yerde insanı boğar; magnezyum yangınında tehlikeli |
Söndürücüyü doğru kullanmak: P.A.T.H.
Söndürücüyü tetiğe basmadan önce rüzgârı arkana al ve 2–3 metre mesafeye kadar yaklaş. Sonra dört adım:
Kursun doğru/yanlış tablosundaki altı kural:
Açık güvertede, rüzgâr baştan esiyor; yangın kıçta. Söndürücüyle nereden yaklaşırsın?
- Baş taraftan, rüzgârı arkama alarak
- Kıç taraftan, rüzgâra karşı
- Fark etmez, en kısa yoldan
- Rüzgâr altından, dumanın içinden
Yangın hortumu
Yangın hortumları esnek, basınca ve kimyasallara dayanıklıdır. Yangın istasyonlarında tamburlara, kolayca alınıp götürülecek şekilde sarılı durur. Büyük teknelerde bulunur; küçük teknede ise deniz suyu pompasına bağlı bir güverte yıkama hortumu aynı işi görebilir.
- Hortumu musluğa bağla; musluğu açmadan önce yangın ucunu (nozulu) birinin sıkıca tuttuğundan emin ol.
- Musluğu yavaşça aç: ani basınç hortumu yılan gibi savurur.
- Nozulu tutan kişi nasıl tutacağını bilmeli (iki elle, gövdeye yakın, dengeli duruş).
- Hortuma su geldikten sonra asla bırakma.
- Kapatırken musluğu yine yavaşça kapat. İşin bitince hortumun suyunu boşalt, katla ve yerine kaldır.
Teknede yangınla mücadele: organizasyon
Talim yapmadan ve bir organizasyona bağlı kalmadan yangınla başarılı mücadele neredeyse imkânsızdır. Başarının üç şartı: zamanında, uygun söndürücü ile, uygun yöntemle müdahale. Yangın üçgeninin bir kenarını kaldırmak (soğutma, boğma, yanıcıyı uzaklaştırma) yangını söndürür.
Komuta kaptandadır. Kaptan, yangın haberini aldığı andan itibaren bütün kumandayı üstlenir; yetkisi olmayanların en küçük müdahalesine bile izin vermez. Müdahaleye başlamadan önce şu beş sorunun cevabını toplar:
1 · Nerede?
Yangın hangi bölmede?
2 · Ne yanıyor?
Yanan madde → yangın sınıfı → söndürücü.
3 · Ne kadarı?
Yanıcı maddenin ne kadarı yanıyor?
4 · Nereye yayılıyor?
Hangi yöne yayılıyor, yayılabilir?
5 · İmkânımız ne?
Elimizde hangi söndürücü, kaç kişi, ne kadar zaman var?
Bu bilgiler olmadan yapılan müdahale eksik ya da yanlış olur. Müdahalede öncelik sırası: 1) insanlar, 2) tekne ve yük, 3) çevre.
Örnek: seyir hâlinde makine dairesinde yangın
- “Yangın!” diye bağır, kaptana haber ver. Herkes can yeleğini giysin.
- Motoru durdur, yakıt kesme vanasını kapat (yakıtı kes), ana akü şalterini kapat (elektriği kes).
- Tekneyi, dumanın ve alevin yaşam yerlerinden uzağa gideceği şekilde rüzgâra göre konumlandır (hâlâ yolu varsa).
- Makine dairesi kapağını ardına kadar açma: içeri giren hava yangını besler. Varsa yangın deliğinden (fire port) söndürücüyü boşalt ya da sabit sistemi çalıştır; sonra kapaklar kapalı kalsın (boğma).
- Kontrol edilemiyorsa hemen MAYDAY çağrısı yap; can salını ve terk hazırlığını başlat.
- Söndükten sonra kapağı hemen açma; bölmenin soğumasını bekle, sonra korları ve sıcak yüzeyleri soğut, yeniden alevlenmeye karşı gözle.
Kaptan olarak yangına müdahaleden önce toplaman gereken bilgilerden biri DEĞİLDİR:
- Yangın nerede?
- Ne yanıyor?
- Yangın ne tarafa yayılıyor?
- Yangını ilk kim fark etti?
Dengeyi koru, söndükten sonra gözle
Tekneyi batırarak yangını söndürmek başarı değildir. Söndürme sırasında teknenin kararsız ya da nötr denge durumuna düşmemesi için kullanılan su belli bir miktarı aşmamalı, biriken su mümkünse aynı anda boşaltılmalı, frengiler (güvertedeki su boşaltma delikleri) daima açık tutulmalıdır.
Söndükten sonra: karbonlu maddeler (tahta, kumaş) söndükten sonra da ısısını bir süre korur ve yeniden tutuşabilir. Yangına maruz kalan metal parçalar ısıyı temasla komşu bölmelere iletir; bir bölmede yangın sönerken diğerinde aşırı ısınmadan yeni bir yangın çıkabilir. Bu yüzden tekne söndürmeden sonra en az 24 saat gözlem altında tutulur.
Limanda yangın
Limanda teknede iş yapılır, gelen giden olur, yanında başka tekneler bağlıdır: yangın riski artar ve yangın komşu teknelere sıçrayabilir. Yangın çıktığında:
- Hemen liman itfaiyesine (112) haber ver ve ilk müdahaleyi yap.
- Yangının cinsi ve boyutu hakkında bilgi topla (beş soru).
- İtfaiye gelince yangın hakkındaki bilgileri ve teknenin şunlarını anlat: yaşam mahalleri, giriş–çıkış yerleri, havalandırma düzeni, yakıt tanklarının yeri, varsa sabit söndürme sistemi. Tüp gaz varsa mutlaka söyle.
Marinada bağlıyken teknende yangın çıktı, itfaiye geldi. İtfaiyeye verilmesi en önemli bilgi hangisidir?
- Teknenin satın alma fiyatı
- Yakıt tanklarının ve tüp gazın yeri, giriş–çıkışlar ve havalandırma
- Teknenin son bakım tarihi
- Marinaya giriş saatin
Tek bakışta özet
- Üçgen: yakıt + ısı + oksijen. Kaldır: ısı → soğutma (su), oksijen → boğma (köpük, CO₂, battaniye, kapakları kapat), yakıt → kesme (vana). Elektriği de kes.
- Sınıflar: A katı (kül), B sıvı (akaryakıt, boya), C gaz (önce vana), D metal (özel toz), F yemeklik yağ (battaniye/kapak).
- Su asla yakıt, yağ ve elektrik yangınına. Köpük yakıta evet, elektriğe hayır. KKT toz A-B-C; ters-düz çalkala. CO₂ elektrik ve küçük kapalı alanda.
- Değerler: su/köpük 9 L, 60–90 sn; toz 15–40 sn, 3–4,5 m; CO₂ 10–30 sn, 1,5–2 m.
- Önleme: egzoz yalıtımı, çıplak kablo yok, sızıntı kontrolü, temiz sintine, yağlı bez sıcaktan uzak; kuzinede yağ yalnız bırakılmaz, tüp vanası kapatılır; ayda en az bir talim.
- Kullanım: rüzgârı arkana al; P.A.T.H.; önden arkaya, tabandan; akan yakıtta yukarıdan aşağı; birden çok söndürücü aynı anda; korları su ile söndür; tüpü doldurup yerine koy.
- Hortum: nozul tutulmadan musluk açılmaz; musluk yavaş açılır ve kapanır; su gelince hortum bırakılmaz.
- Organizasyon: komuta kaptanda; 5 soru (nerede, ne, ne kadar, nereye, imkân); öncelik insan → tekne → çevre.
- Denge: su ölçülü, biriken su boşaltılır, frengiler açık. Söndükten sonra 24 saat gözlem. Limanda: itfaiyeye tank, giriş, havalandırma bilgisi.
Kendini test et
Önce kartlarla hatırlamayı dene, sonra testi çöz.