Seyir: bir noktadan diğerine güvenle varmak

Teknenin bir noktadan diğerine selametle (güvenle) götürülmesine seyir denir. İyi seyir; en kısa ama aynı zamanda en emniyetli rotayı seçmek, yol boyunca mevkiini bilmek ve hava, akıntı, trafik gibi değişen koşullara göre sürekli karar vermektir.

Bu modülün sonunda

Bir mevkii enlem–boylam olarak doğru biçimde yazabilecek, derece-dakika-saniye ile ondalık dakika arasında çevirebileceksin.
Haritada bir noktanın mevkiini okuyacak, iki nokta arasındaki mesafeyi enlem ölçeğiyle ölçebileceksin.
Temel harita sembollerini (kaya, batık, mercan, demir yeri, fener) tanıyabileceksin.
Variation ve deviation'ı kullanarak pusula ↔ hakiki rota dönüşümünü (C–D–M–V–T) hesaplayabileceksin.
İki kerteriz, kerteriz + mesafe, iki mesafe ve parakete ile mevki koyabileceksin; hız–mesafe–zaman hesabı yapabileceksin.
Akıntıyı önleme rotasını akıntı üçgeniyle bulabilecek, gece Kutup Yıldızı'ndan kuzeyi gösterebileceksin.

Enlem ve boylam: dünyanın koordinat ağı

Dünya üzerindeki her nokta iki açıyla tanımlanır. Enlem (latitude, paralel), noktanın ekvatordan kuzeye ya da güneye ne kadar uzak olduğunun açısal değeridir. Boylam (longitude, meridyen), noktanın Greenwich başlangıç meridyeninden doğuya ya da batıya ne kadar uzak olduğunu gösterir.

Şekil: Solda enlem daireleri: ekvator 0°, kutuplar 90°. P noktasının enlemi, dünyanın merkezinden ekvatora ve P'ye çizilen çizgiler arasındaki açıdır (40° N). Sağda boylamlar: Greenwich 0°, doğuya ve batıya 180°'ye kadar.

	Enlem (latitude)	Boylam (longitude)
Başlangıç	Ekvator = 0°	Greenwich (İngiltere) = 0°
Aralık	0°–90° N (kuzey) ve 0°–90° S (güney)	0°–180° E (doğu) ve 0°–180° W (batı)
Toplam	90 + 90 = 180 derece	180 + 180 = 360 derece
Şekil	Ekvatora paralel daireler, kutuplara doğru küçülür	Kutuplarda birleşen yarım daireler; aralıkları ekvatorda en geniş

Her derece 60 dakikaya, her dakika 60 saniyeye bölünür: 1° = 60' · 1' = 60".

Greenwich'in doğusunda kalan bir boylam hangi aralıkta olabilir?

0°–90° E
0°–360° E
0°–180° E
90°–180° E

Boylamlar Greenwich'ten doğuya 180°'ye, batıya 180°'ye kadar sayılır; toplam 360°. 0°–90° aralığı enlemlere aittir.

Mevki yazmak: önce enlem, sonra boylam

Bir noktanın enlem ve boylamıyla ifadesine mevki denir. Yazarken ve söylerken sıra her zaman aynıdır: önce enlem, sonra boylam. Enlemin sonuna N veya S, boylamın sonuna E veya W konur. Boylam üç haneli yazılır (034°, 029°) ki enlemle karışmasın.

Örnek: Mersin Limanı mendireği 36° 47' N – 034° 38' E. Türkçe metinlerde aynı mevkii "36° 47' K – 034° 38' D" diye de görebilirsin (K = kuzey, D = doğu).

İki yazım: saniyeli ve ondalık dakikalı

Klasik yazım derece–dakika–saniyedir. GPS gibi elektronik cihazlar ise saniye yerine ondalık dakika kullanır: dakikanın 60'ta biri yerine 10'da biri, 100'de biri.

Şekil: Aynı bir dakikalık aralık, üstte 60 saniyeye, altta 10 ondalığa bölünmüş. 16 saniye, dakikanın 0,27'sine denk gelir; 0,4 dakika ise 24 saniyedir.

Saniye → ondalık dakika

Saniyeyi 60'a böl, dakikanın yanına ekle.

41° 01' 16" → 16 ÷ 60 = 0,27
= 41° 01,27' N

Ondalık dakika → saniye

Ondalık kısmı 60 ile çarp.

029° 07,9' → 0,9 × 60 = 54"
= 029° 07' 54" E

GPS ekranında 40° 26,41' N yazıyor. Bu mevki derece-dakika-saniye olarak yaklaşık nedir?

40° 26' 41" N
40° 26' 25" N
40° 26' 04" N
40° 41' 26" N

0,41 × 60 = 24,6 ≈ 25 saniye. "26' 41"" cevabı ondalık dakikayı saniye sanma hatasıdır.

Deniz haritası: neyi, nerede gösterir?

Deniz haritası; denizde derinliği, dip yapısını, akıntıları, şamandıraları, trafik hatlarını, tehlikeleri ve uyarıları, karada ise fenerleri, limanları ve seyirde işe yarayan belirgin yapıları gösteren özel bir haritadır. Türkiye'de seyir haritalarını Seyir, Hidrografi ve Oşinografi Dairesi (SHOD) Başkanlığı yayımlar.

Şekil: Bir deniz haritasının parçaları: kitabe (başlık bloğu), kenarlarda enlem ve boylam ölçekleri, pusula gülü, uyarı notu, köşede harita numarası ve baskı/düzeltme bilgisi. Harita masasının iki temel aleti: paralel cetvel (rotayı pusula gülüne taşımak için) ve pergel (mesafe ölçmek için).

Harita kitabesinde

Haritanın adı ve bölgesi, derinlik ölçümlerini yapan ülke, derinlik ve yükseklik birimi (metre/kulaç), projeksiyon adı (ör. Merkator), ölçek; bazen uyarı ve hatırlatmalar.

Köşelerde ve kenarlarda

Baskı tarihi ve baskı bilgisi, ilk basıldığı yer, boyutlar, harita numarası, küçük düzeltmeler, uyarılar. Harita üzerinde ayrıca kadem–kulaç–metre–mil dönüştürme çizelgeleri ve pusula gülü bulunur.

Haritada mevki okumak

Bir noktanın mevkiini okumak için o noktadan iki çizgi hayal et (ya da paralel cetvelle çiz):

Yatay çizgi, haritanın sağ veya sol kenarındaki ölçeği keser → enlem.
Dikey çizgi, haritanın üst veya alt kenarındaki ölçeği keser → boylam.

Ölçekteki siyah-beyaz bölmeler birer dakikadır; ince çentikler dakikanın ondalıklarını (ya da ölçeğe göre saniyeleri) gösterir. Okurken önce dereceyi, sonra tam dakikayı, en son ondalığı say.

Sarı şamandıranın mevkii okunuyor. Önce paralel cetvel basılı bir paralele hizalanıp şamandıraya yürütülüyor ve yan ölçekten 40° 03,4' N okunuyor; sonra bir meridyene hizalanıp alt ölçekten 026° 36,7' E okunuyor. Hangi çizginin hangi kenara gittiğine dikkat et.

Şamandıradan çektiğin yatay çizgi yan ölçekte 41° 12' bölmesini geçip 7. ondalık çentiği, dikey çizgi alt ölçekte 029° 04' bölmesini geçip 3. ondalık çentiği kesiyor. Mevki nasıl yazılır?

41° 12,7' N – 029° 04,3' E
029° 04,3' E – 41° 12,7' N
41° 12' 7" N – 029° 04' 3" E
41° 04,3' N – 029° 12,7' E

Yan ölçek enlemi, alt ölçek boylamı verir; sıra önce enlem, sonra boylamdır. Ölçekteki ince çentikler dakikanın ondalıklarıdır: 7. çentik 0,7' (42 saniye), 7 saniye değil. Son seçenek iki ölçeği karıştırmış.

Mesafe ölçmek: 1 dakika enlem = 1 deniz mili

Deniz milinin güzelliği şudur: 1 dakikalık enlem yayı = 1 deniz mili (1852 m). Bu yüzden haritanın yan kenarındaki enlem ölçeği aynı zamanda bir mesafe cetvelidir.

Pergelin iki ucunu ölçmek istediğin iki noktaya aç.
Açıklığı bozmadan pergeli haritanın sağ veya sol kenarına, iki noktanın bulunduğu enlem hizasına taşı.
Kaç dakika tuttuğunu say: kaç dakikaysa o kadar mildir.

Pergel iki fener arasına açılıyor, sonra açıklığı bozulmadan yan kenardaki enlem ölçeğine, aynı enlem hizasına taşınıyor: 2,4 mil. Son adımda aynı açıklığın üstteki boylam ölçeğinde neden yanlış sonuç verdiğini gör.

Hız – mesafe – zaman

Denizde hız knot (kn) ile ölçülür: 1 knot = saatte 1 deniz mili. Üç büyüklük tek formülle bağlıdır:

Şekil: Bulmak istediğini parmağınla kapat: M'yi kapatırsan H × Z, H'yi kapatırsan M ÷ Z, Z'yi kapatırsan M ÷ H kalır.

Soru: 6 knot hızla 2 saat 30 dakika seyredersen kaç mil gidersin? Önce zamanı saate çevir: 30 dk = 0,5 saat → Z = 2,5 saat.
M = H × Z = 6 × 2,5 = 15 mil.
Soru: 12 mili 1 saat 30 dakikada aldın. Hızın? H = M ÷ Z = 12 ÷ 1,5 = 8 knot.
Soru: 21 mil ötedeki limana 7 knot ile ne zaman varırsın? Z = 21 ÷ 7 = 3 saat. 09:40'ta çıkarsan 12:40'ta varırsın.

Haritada iki nokta arası pergelle ölçüldü; yan ölçekte 40° 12' ile 40° 16,5' arasına denk geliyor. Teknen 9 knot. Bu mesafeyi kaç dakikada alırsın?

30 dakika
45 dakika
20 dakika
27 dakika

Mesafe 16,5' − 12' = 4,5' enlem = 4,5 mil. Z = 4,5 ÷ 9 = 0,5 saat = 30 dakika.

Yönler, kerte, rota ve sefer planı

Denizde yön derece ile söylenir: kuzey 000° kabul edilir ve derece saat yönünde artar. Doğu 090°, güney 180°, batı 270°. Yönler her zaman üç haneyle söylenir ("rota sıfır altı sıfır" = 060°).

Şekil: Kuzey 000°'dan başlayıp saat yönünde artan dereceler. Her 45°'lik aralık (ör. N ile NE arası) 4 kerteye bölünür; bir kerte 11° 15'tir (360° ÷ 32).

Rota, bir mevkiden diğerine gitmek için haritaya çizilen doğrudur; yönü pusula gülünden (paralel cetvelle taşınarak) okunur. Çizilen rotaların bütününe sefer planı denir.

Kuzeybatı (NW) yönü kaç derecedir ve kaç kerte eder?

270° · 24 kerte
225° · 20 kerte
335° · 30 kerte
315° · 28 kerte

NW, batı (270°) ile kuzey (360°) arasının tam ortası: 315°. 315 ÷ 11,25 = 28 kerte.

Harita sembolleri ve kısaltmaları

Haritalarda fenerler, şamandıralar, deniz dibinin yapısı, tehlikeler ve uyarılar için yüzlerce sembol ve kısaltma kullanılır. Her bölge farklı olduğundan bir haritadaki sembol diğerinde hiç çıkmayabilir. Hepsi, "1 no'lu harita" olarak bilinen SHOD yayını Seyir Haritalarında Kullanılan Semboller, Kısaltmalar ve Terimler kataloğunda (uluslararası adı INT 1) toplanmıştır. Aynı katalog, yeni tehlikelerin haritaya düzeltme olarak işlenmesinde ortak dili sağlar.

Derinlik

Metre. 9₇ = 9,7 m (en düşük suya göre).

Su kesiminde tehlikeli kaya

Deniz yüzeyi seviyesinde; bazen görünür, bazen örtülür.

Derinliği belli kaya

Kaya (R/Rk) üzerinde 4,2 m su var.

Su altında kaya

Derinliği bilinmeyen, seyir için tehlikeli kaya.

Su üstünde görünen batık

Gövdenin bir kısmı su üstünde.

Su altında (tehlikeli) batık

Noktalı çerçeve: tehlike alanı.

Seyre elverişli batık

Çerçevesiz: üzerinden geçmek tehlike değil.

Direkleri görünen batık

"Mast": direk su üstünde.

Avlanma yasak saha

Mor kesikli sınır içinde balık.

Mercan

Co / Coral: mercan yapıları.

Demir yeri

Demirleme sahası.

Demirleme yasak

Üstü çizili çapa, mor sınır.

Fener

Mor ışık huzmesi, yanında karakteristiği.

Derinlik eğrisi

Aynı derinlikteki noktaları birleştirir.

Kısaltma	Deniz dibi	Kısaltma	Deniz dibi
S	Kum (sand)	R / Rk	Kaya (rock)
M	Çamur (mud)	Sh	Kabuk (shells)
G	Çakıl (gravel)	Co	Mercan (coral)
St	Taş (stones)	Wd	Yosun (weed)

Haritada şu sembolü gördün. Ne anlama gelir?

Denizaltı kablosu
Seyre elverişli batık
Su altında tehlikeli batık
Su kesiminde kaya

Balık kılçığı biçimi batık demektir; etrafındaki noktalı çerçeve onun seyir için tehlikeli olduğunu gösterir. Çerçevesiz olsaydı seyre elverişli batık olurdu.

Pusulalar: manyetik ve cayro

Pusula, denizciliğin ilk yıllarından beri en önemli seyir aletidir. İki temel türü vardır:

Manyetik (mıknatıs) pusula

Serbestçe dönebilen bir mıknatısın dünyanın manyetik kutbuna yönelmesiyle çalışır; elektrik gerekmez. İki çeşidi var: sıvılı (kart sıvı içinde yüzer, sallantıyı sönümler) ve kuru (mıknatıs bir pim üzerinde döner). Sapma yapar; düzeltme gerekir.

Cayro pusula

Elektrikle hızla dönen bir cayroskoptur; dünyanın dönüşünü kullanarak hakiki (coğrafi) kuzeyi gösterir. Manyetizmadan etkilenmez, ama elektrik beslemesi ister ve arızalanabilir. Büyük gemilerde standarttır.

Şekil: Manyetik kuzey kutbu coğrafi kutupla aynı yerde değildir. Bu yüzden pusula iğnesi, bulunduğun yere göre hakiki kuzeyin doğusunu ya da batısını gösterir: buna coğrafi sapma (variation) denir.

İki sapma: variation ve deviation

Manyetik pusula hakiki kuzeyi göstermez; iki ayrı nedenle sapar:

Coğrafi sapma variation · V · Var: Bulunduğun bölgenin manyetik alanından kaynaklanır: hakiki kuzey ile manyetik kuzey arasındaki açı. Değeri, o bölgenin haritasındaki pusula gülünde yazar; yılla değişir.
Arızi sapma deviation · D · Dev: Teknenin kendi metal aksamı, motoru ve elektrik cihazlarından kaynaklanır: manyetik kuzey ile pusula kuzeyi arasındaki açı. Teknenin pruvasının yönüne göre değişir; sapma cetvelinden okunur.

Variation'ı güncelle

Pusula gülünde variation bir yıl için verilir ve yanında yıllık değişim yazar. Kullanmadan önce bugüne taşı.

Pusula gülünde: VAR 5°30'E 2020 (7'E) — 2020'de 5° 30' doğu, her yıl 7' doğuya artıyor.
Geçen süre: 2026 − 2020 = 6 yıl → 6 × 7' = 42'.
Bugünkü variation: 5° 30' + 42' = 6° 12' E ≈ 6° E (hesapta tam dereceye yuvarlanır).

Deviation: her rotada farklı

Pusula ne kadar iyi ayarlanırsa (compensation) ayarlansın, arızi sapma hiçbir zaman sıfıra inmez. Kalan sapma, teknenin çeşitli rotalarda ölçülüp sapma (düzeltme) cetveline yazılır ve bu cetvel teknede bulunmalıdır.

Pusula rotası	000°	045°	090°	135°	180°	225°	270°	315°
Deviation	2° E	3° E	1° E	1° W	3° W	2° W	0°	1° E

Örnek sapma cetveli (her teknenin kendine özgüdür).

İki sapmayı birleştirmek

İkisi de pusulayı aynı biçimde etkiler. Aynı yöndelerse toplanır; farklı yöndelerse büyükten küçük çıkarılır ve sonuç büyük olanın yönündedir. Aşağıda, haritada hakiki 090° olan bir yönün (ör. rotanın) manyetik pusulada kaç derece okunacağı:

Deviation	Variation	Toplam hata	Pusulada görülen
2° E	3° E	5° E (aynı yön: topla)	090 − 5 = 085°
3° W	5° W	8° W (aynı yön: topla)	090 + 8 = 098°
5° W	3° E	2° W (farklı: 5 − 3, büyüğün yönü)	090 + 2 = 092°

Aynı bölgede iki farklı tekne aynı rotada seyrediyor. Hangisi iki teknede de aynıdır?

Deviation
Variation
Pusula rotası
Toplam pusula hatası

Variation bölgeye bağlıdır, aynı yerdeki herkes için aynıdır. Deviation ise her teknenin kendi metal ve elektrik düzenine bağlıdır; bu yüzden pusula rotası ve toplam hata tekneden tekneye değişir.

C–D–M–V–T: pusula düzeltmesi adım adım

Üç "kuzey" ve üç "rota" vardır. Rotayı her kuzeyden ölçebilirsin:

C · Pusula Compass: Teknenin pusulasının gösterdiği. Pusula kuzeyi CN, pusula rotası CH.
M · Manyetik Magnetic: Deviation düzeltilmiş hali. Manyetik kuzey MN, manyetik rota MH.
T · Hakiki True: Variation da düzeltilmiş, haritadaki gerçek yön. Hakiki kuzey TN, hakiki rota TH.

Şekil: Variation 10° E, deviation 4° E. Pusula 074° gösteriyor; deviation eklenince manyetik 078°, variation eklenince hakiki 088°. Doğu sapmalarda pusula ve manyetik kuzey, hakiki kuzeyin sağına (doğusuna) kayar; bu yüzden pusulanın okuduğu değer hakikiden küçüktür.

Tek kural, iki yön

Harfleri yukarıdan aşağı sırala: C – D – M – V – T. Hesap hep bu merdivende yapılır.

Aşağı: pusula → hakiki

E (doğu) topla, W (batı) çıkar. İşaretler aynen kalır.

C + D = M ; M + V = T

Yukarı: hakiki → pusula

E çıkar, W topla. İşaretler ters çevrilir.

T − V = M ; M − D = C

Çalışılmış örnek

Pusula → hakiki. Pusula 112° gösteriyor, deviation 2° W, variation 4° E. Hakiki rota?
Aşağı iniyoruz, işaretler aynen: M = C + D = 112° − 2° (W) = 110°.
T = M + V = 110° + 4° (E) = 114°. Haritaya 114° hakiki olarak çizersin.
Hakiki → pusula. Haritada rotayı 114° ölçtün, aynı sapmalar. Yukarı çıkıyoruz, işaretler ters: M = 114° − 4° (E çıkar) = 110°.
C = M − D = 110° + 2° (W topla) = 112°. Dümenciye "pusulada 112° tut" dersin. Sağlama: ilk sorunun tersini bulduk.
360'ı geçerse: Pusula 356°, D 3° E, V 5° E → 356 + 3 + 5 = 364° → 364 − 360 = 004°. Eksiye düşerse 360 ekle.

Manyetik pusulaya göre 240° rotasındasın. Bu rotada deviation 0°, bölgede variation 4° W. Hakiki rotan kaç derece?

236°
244°
240°
064°

Pusuladan hakikiye iniyorsun: batı sapma çıkarılır. 240° − 0° − 4° = 236°. 244° cevabı, yönü ters çevirme hatasıdır.

Bölgede variation 4° W. Haritada ölçtüğün hakiki rota 060°. Deviation'ı olmayan bir manyetik pusulada hangi dereceyi tutmalısın?

056°
060°
064°
240°

Hakikiden manyetiğe (yukarı) çıkarken W toplanır: 060° + 4° = 064°. Batı sapmada manyetik değer hakikiden büyüktür ("West is best").

Radar, GPS ve oto pilot

Köprü üstündeki seyir araçları mevki bulmaya ve güvenli seyre yardım eder: haritalar, pusula, radar, kronometre, elektronik seyir cihazları (GPS, ECDIS), iskandil, sekstant ve seyir kitapları (fener listeleri, kılavuzlar).

Şekil: Radar, gönderdiği elektromanyetik dalganın hedeften yansıyıp dönmesiyle hedefin yönünü ve mesafesini verir. Ekonun büyüklüğünü hedefin boyu, malzemesi, şekli, denizden yüksekliği, uzaklığı ve hava durumu belirler.

GPS

Seyir uyduları yardımıyla sürekli mevki veren elektronik cihaz. Mevkii derece ve ondalık dakika olarak verir; sen bunu haritaya işlersin. SOG yere göre hız, COG yere göre rotadır.

Oto pilot

Ayarlanan rotada dümen tutan elektronik "dümenci". Limandan çıkıp uygun sulara gelince pruvayı rotaya getir, dümeni ortala, sonra devreye al. Rotayı algılamak için bir yön algılayıcıya bağlıdır: büyük gemilerde cayro pusula, küçük teknelerde genellikle elektronik (fluxgate) pusula.

Tekne rotadan hiç kaçmadan gidemez; oto pilot iskele-sancak 1–2° salınarak rotayı izler. Kötü havada salınıma daha geniş izin verilir; aksi hâlde sürekli sert dümen, dümen makinesini yıpratır.

Gece, radarında hiçbir eko yok. Pruvanda fiberglas bir tekne olma ihtimali için ne söylenebilir?

İmkânsız; radar her tekneyi gösterir.
Sadece hava çok kötüyse mümkün.
Sadece tekne 10 milden uzaksa mümkün.
Mümkün; fiber tekneler çok zayıf görünür ya da hiç görünmez.

Plastik/fiber cisimler radar dalgasını iyi yansıtmaz. Bu yüzden gözcülük şarttır; kendi fiber teknene de radar reflektörü tak.

Parakete, iskandil, VHF ve diğerleri

Parakete log: Teknenin suya göre hızını (ve alınan yolu) ölçer. Akıntı ve rüzgâr etkisi yüzünden yere göre hız farklı olabilir: akıntıyla gidiyorsan GPS'in SOG'u paraketeden büyük çıkar.
El iskandili lead line: Ucunda ağırlık olan işaretli halat; elektronik olmadan elle derinlik ölçer. Tanklardaki sıvı seviyesi de "iskandil alınarak" ölçülür.
Elektrikli iskandil echosounder: Ses sinyali gönderir, dipten dönen yankının süresinden derinliği hesaplar. Ölçtüğü derinlik algılayıcının (transducer) altındadır; omurga payını ayarla.
VHF telsiz: Çok yüksek frekansta çalışan telsiz; tekneler arası ve kıyıyla haberleşmenin temel aracı. Menzili hava koşullarına, cihazın çıkış gücüne ve anten yüksekliğine bağlıdır. Kanal 16 çağrı ve tehlike kanalıdır.
Sekstant ve kronometre: Sekstant gök cisimlerinin ya da kara işaretlerinin açısını ölçer; kronometre gök seyri için hassas saattir.
ECDIS: Elektronik harita gösterim ve bilgi sistemi; gemilerde kâğıt haritanın yerini alabilen onaylı elektronik harita.

Şekil: Echosounder ses darbesi gönderir; darbenin dibe gidip dönmesi için geçen süre derinliği verir.

Kerteriz: hakiki ve nisbi

Tekne dışındaki bir cismin (fener, burun, şamandıra, tekne) yönünü belirten açıya kerteriz denir. İki çeşidi vardır:

Şekil: Tekne 060° rotasında. Fener kuzeyden ölçülerek hakiki 315°'de; yeşil şamandıra ise pruvadan ölçülerek sancak 40°'de (nisbi). Şamandıranın hakiki kerterizi 060° + 40° = 100°'dir.

Örnekler: "Ahırkapı Feneri hakiki 210°'de" (kuzeyden ölçüldü, teknenin nereye baktığı fark etmez). "Sığlık şamandırası sancak 123°'de" ya da "şamandıra geminin 40° sancağında" (pruvadan ölçüldü, tekne dönünce değişir).

Rotan 200°. Bir fener iskele 50°'de görünüyor. Fenerin hakiki kerterizi kaç?

250°
150°
050°
330°

İskele tarafı pruvanın solu; nisbi açı çıkarılır: 200° − 50° = 150°. Sancak tarafında olsaydı 250° olurdu.

Mevki koymak: iki hattın kesiştiği yer

Mevki; kara işaretlerinden veya gök cisimlerinden alınan kerterizler ve mesafelerle ya da GPS ile bulunur. Klasik yöntemlerin ortak mantığı: her ölçüm haritada bir mevki hattı (doğru ya da daire) verir; tekne o hat üzerindedir. İki hattın kesiştiği nokta mevkidir. Kesişime bir daire ve saat yazılır.

Şekil: Mavi: kerteriz hattı (doğru). Yeşil: mesafe dairesi (yay). Kırmızı daire: mevki ve saati.

İki belirgin işaret seç. Birincinin kerterizini al, haritaya çiz; vakit kaybetmeden ikincininkini al ve çiz. Kesişim, mevkidir. İki hat arasındaki açı en az 40° olmalı (en iyisi 90°'ye yakın); açı küçüldükçe küçük bir kerteriz hatası mevkii çok kaydırır.

15:29'da Kaleburnu Feneri 310°'de, bir dakika sonra Tavşan Adası Feneri 040°'de kerteriz ediliyor; hatlar paralel cetvelle pusula gülünden fenerlere taşınıp çiziliyor, kesişim 15:30 mevkii. Hatlar arası açının 90° olduğuna ve kerterizlerin hakiki olduğuna dikkat et.

İşareti önce haritada bul, sonra gözle ya da radarla tanı (veya tersi). Kerterizini pusula ya da radarla al, haritaya çiz, üstüne saati yaz. Sonra radarla işarete mesafeyi ölç; bu mesafeyi pergelle haritanın yan kenarından al ve kerteriz hattı üzerinde işaretten itibaren kes. Kesişim mevkidir.

Kaleburnu Feneri'nden 300° hakiki kerteriz hattı paralel cetvelle çiziliyor; radarla ölçülen 2,5 mil pergelle yan kenardan alınıp fenerden hat üzerine taşınıyor; mevki 22:10. Hattın fenerden denize doğru, kerterizin tersi yönünde (120°) uzandığına dikkat et.

Radarda ve gözle iyi seçilen iki nokta bul. Radarla iki mesafeyi ölç. Her mesafeyi pergelle yan kenardan alıp o noktanın etrafına biraz uzunca bir yay çiz. İki yayın kesişimi mevkidir.

Kaleburnu Feneri'ne 3,4 mil, Tavşan Adası Feneri'ne 3,1 mil ölçülüyor; her mesafe yan ölçekten pergelle alınıp işaretin etrafına yay olarak çiziliyor, kesişim 22:40 mevkii. Yayın merkezinin işaret, yarıçapın ölçülen mesafe olduğuna ve ikinci kesişimin neden elendiğine dikkat et.

Şimdi harita masasında kendin dene: mevki oku, pergelle mesafe ölç, iki kerterizle mevki koy. Her modda yeni soru üretilir.

İki kerterizle mevki koyacaksın. Hangi işaret çifti en güvenilir sonucu verir?

Kerterizleri 010° ve 020° olan iki fener
Kerterizleri 090° ve 270° olan iki burun
Kerterizleri 030° ve 110° olan iki fener
Aynı fenerden iki dakika arayla iki kerteriz

Hatlar arası açı 80°: 40°'nin üstünde, 90°'ye yakın. 10° fark çok dar, 180° fark ise aynı doğruyu verir (kesişim yok); aynı fenerden iki kerteriz de aynı hattı verir.

Parakete mevkii: hız × zaman ile tahmini yer

Akıntı ve rüzgâr hesaba katılmadan, yalnızca teknenin rotası, hızı ve geçen süre ile bulunan mevkie parakete mevkii (dead reckoning) denir. Uzun süre kesin mevki koyamadığında (pus, gece, karadan uzakta) nerede olduğunu tahmin etmeye yarar.

Şekil: 10:30'da kesin mevki alınmış; tekne 4 knot ile 270°'ye gidiyor. Her yarım saatte 2 mil (4 × 0,5) rota üzerine işaretlenir: 11:00, 11:30, 12:00 parakete mevkileri. 12:00'de kesin mevki başka yerdeyse, aradaki fark akıntı ve rüzgârın etkisidir.

Tekne 4 knot ile 270°'ye gidiyor; pergel yan ölçekten 2 mil (yarım saatlik yol) alıp rota üzerinde her yarım saat için art arda işaret koyuyor. Başlangıç noktasının kesin bir mevki olduğuna dikkat et.

09:15'te kesin mevki koydun. 6 knot ile 045° rotasında gidiyorsun. 10:45'teki parakete mevkii, başlangıçtan kaç mil ötededir?

6 mil
9 mil
12 mil
4,5 mil

Geçen süre 1 saat 30 dakika = 1,5 saat. M = H × Z = 6 × 1,5 = 9 mil; 045° rotası üzerinde işaretlenir.

Seyir planı ve hareket öncesi kontrol

Limandan ayrıldığında teknenin güvenliği senin bilgine, becerine ve deniz koşullarına kalır. Seyrin kısa ya da uzun olması fark etmez: her sefere en iyi şekilde hazırlanarak çık.

Seyir planında düşün

Seyredilecek bölge ve mesafe
Kanal ve dar su yolu geçişleri, süreleri
Ortalama seyir hızı
Kullanılacak seyir kitapları ve haritalar
Hesaplanan yakıt, yağ ve su tüketimi
Mürettebat ve yolcular
Yedek parçalar ve belgeler
Kalkış ve varış zamanları

Eksik varsa ikmal, servis ya da yedek parça için önlem al.

Hareket öncesi kontrol

Tekneye çevresinden bak: gözle görülen bir arıza var mı? Pervane neta mı (halat, ağ dolanmış mı)?
Teknenin, motorun ve güvenlik donanımının bakımını tamamla.
Aküleri tam doldur.
Denizcilik hava durumu raporuna bak.
Seyir planını karadaki birine bildir: nereye, hangi rotadan, ne zaman varacaksın.

Haritaya rota çizmek

Önce genel (küçük ölçekli) haritada bölgeyi incele ve kararını ver: "Limandan çıkınca adanın kuzeyinden geçip boğazdan geçeceğim, sonra yarımadanın kuzeyi boyunca ilerleyeceğim" gibi. Sonra geçilecek bölgelerin (büyük ölçekli) haritalarının hepsine rotaları çiz. Her rotanın yanına hakiki yönünü ve mesafesini yaz.

Şekil: Adanın güneyindeki sığlıktan uzak durmak için rota adanın kuzeyinden çizilmiş. Her ayağın üstüne hakiki yönü ("hk") ve mesafesi yazılır; dönüş noktasında yeni rotaya geçilir.

Akıntı seyri: akıntıyı önleme rotası

Akıntılı bir bölgede tekne, akıntının yönünde sürüklenir; haritaya çizdiğin rotayı takip edemez. İstediğin yere varmak için pruvayı akıntının seni düşürdüğü kadar akıntıya karşı çevirmen gerekir; öyle ki akıntı seni itse de haritadaki rotanın üzerinde kalasın. Bu yeni pruvaya akıntıyı önleme rotası, haritadaki rota ile bu rota arasındaki açıya düşme denir.

Haritalarda bölgenin genel akıntıları ve gel-git (met-cezir) akıntılarının yönü ve hızı gösterilir; ama hava koşullarıyla değişebilir. Güncel akıntıyı, sık sık mevki koyup parakete mevkii ile bulunan mevki arasındaki farktan hesaplarsın.

Şekil: Akıntı üçgeni, bir saatlik hareketi çizer. Akıntı (AC) seni A'dan C'ye sürükler; C'den 7 knot'lık teknenin gideceği yön (CB) seni tam rotanın üzerindeki B'ye getirir. Pruva 284°, düşme 14°, yere göre hız 5,8 knot.

Veriler: A'dan B'ye rota 270°, tekne hızı 7 knot. Bölgede akıntı 150° yönüne 2 knot. Hangi pruvayı tutmalısın?
A'dan istenen rotayı (270°) uzunca çiz. Aynı A noktasından akıntının bir saatlik vektörünü çiz: 150° yönünde 2 mil → C noktası.
Pergeli teknenin bir saatlik yolu kadar, 7 mil aç. Sivri ucu C'ye koy ve rota çizgisini kes → B noktası.
CB doğrusunun yönünü pusula gülünden oku: 284°. Bu, akıntıyı önleme rotasıdır (hakiki; pusulaya C–D–M–V–T ile çevirirsin).
AB uzunluğunu enlem ölçeğinde ölç: 5,8 mil. Tekne bir saatte rota üzerinde 5,8 mil ilerler; yere göre hızın 5,8 knot. Düşme: 284° − 270° = 14°.

Rotan 000° (kuzey). Akıntı 090° yönüne (doğuya) akıyor. Pruvanı rotanın hangi tarafına çevirmelisin?

Batıya, ör. 350° gibi bir pruva
Doğuya, ör. 010° gibi bir pruva
Çevirmeye gerek yok, sadece hızlan
Güneye, 180°

Akıntı seni doğuya iter; rotada kalmak için pruvayı akıntıya karşı, batı tarafına (rotanın soluna) çevirirsin: 350° gibi. Hızlanmak düşme açısını küçültür ama yok etmez.

Gece kuzeyi bulmak: Kutup Yıldızı

Kutup Yıldızı (Polaris), dünyanın dönme ekseninin hemen üstündedir (yaklaşık 89° deklinasyon, kutba 1°'den yakın). Bu yüzden gece boyunca gökyüzünde neredeyse hiç yer değiştirmez: ona baktığında hakiki kuzeye bakarsın. Çok parlak değildir (yaklaşık 2. kadir); onu bulmanın en kolay yolu Büyükayıdır.

Şekil: Büyükayı'nın yedi yıldızı bir cezve (kepçe) çizer. Cezvenin ön kenarındaki iki yıldızdan geçen çizgiyi, aralarındaki uzaklığın yaklaşık 5 katı (kabaca cezvenin boyu kadar) uzat: Kutup Yıldızı'na varırsın. Oradan ufka inen dikey, kuzeydir.

Kuzey gökyüzünde yedi parlak yıldızlı Büyükayı'yı (cezve) bul.
Cezvenin sapa uzak, ön kenarındaki iki yıldızı (işaretçiler) birleştir.
Bu çizgiyi cezvenin ağzından dışarı doğru, iki yıldız arasının yaklaşık 5 katı uzat.
Oradaki tek başına duran orta parlaklıktaki yıldız Kutup Yıldızı'dır. Dikkatli bakarsan Küçükayı'nın küçük cezvesini görürsün: Kutup Yıldızı onun sapının ucundaki yıldızdır.

Kutup Yıldızı'nı bulmak için Büyükayı'nın hangi yıldızları kullanılır?

Sapın ucundaki iki yıldız
Cezvenin dibindeki iki yıldız
Cezvenin ön kenarındaki iki yıldız
Sap ile cezvenin birleştiği yıldız

Cezvenin (sapa uzak) ön kenarındaki iki yıldız "işaretçi yıldızlar"dır; aradaki çizgi uzatılınca Kutup Yıldızı'na varılır.

Tek bakışta özet

Mevki: önce enlem (N/S, 0–90°), sonra boylam (E/W, 0–180°, üç hane). 36° 47' N – 034° 38' E
1° = 60', 1' = 60". Saniye ÷ 60 = ondalık dakika; ondalık × 60 = saniye (0,4' = 24").
Enlem yan kenardan, boylam üst/alt kenardan okunur. 1' enlem = 1 deniz mili (1852 m); mesafe yalnızca yan (enlem) ölçekten ölçülür.
M = H × Z; 1 knot = 1 mil/saat. 6 dakikada hızın onda biri kadar mil.
Kuzey 000°, saat yönünde artar. 1 kerte = 11° 15', 32 kerte.
Semboller: noktalı çerçeve = tehlike; batık = balık kılçığı; çapa = demir yeri; üstü çizili çapa = demirleme yasak; Co = mercan; 9₇ = 9,7 m. Hepsi "1 no'lu harita"da (INT 1).
Variation = bölge (pusula gülünde, yıllık değişimle). Deviation = tekne (sapma cetveli, rotaya göre değişir, sıfırlanamaz).
C–D–M–V–T: aşağı (pusula → hakiki) E topla, W çıkar; yukarı (hakiki → pusula) E çıkar, W topla.
Hakiki kerteriz kuzeyden 000–359°; nisbi kerteriz pruvadan iskele/sancak 0–180°. Hakiki = pruva ± nisbi.
Mevki: iki kerteriz (açı ≥ 40°), kerteriz + mesafe, iki mesafe. Haritaya her zaman hakiki çizilir, mevkie saat yazılır.
Parakete mevkii = rota + hız × zaman (akıntısız). Kesin mevkiyle farkı = akıntı.
Akıntı üçgeni: A'dan rota + 1 saatlik akıntı (AC); C'den tekne hızı kadar pergelle rotayı kes (B). CB = önleme rotası, AB = yere göre hız.
Kutup Yıldızı: Büyükayı'nın ön kenarındaki iki yıldızı ~5 kat uzat; Küçükayı'nın sap ucu. Altındaki ufuk = kuzey.

Kendini test et

Önce kartlarla hatırlamayı dene, sonra testi çöz. Hesap sorularında kâğıt kalem kullan.