Modül 10

Terk ve Hayatta Kalma

Tekneyi terk etmek son karardır; ondan sonra hayatta kalmayı belirleyen şey soğuk, susuzluk, panik ve kurtarıcıyla doğru iletişimdir. Bu modül suya girişten helikopterin vincine kadar her adımı anlatır.

≈ 35 dk8 şekil31 soru · 31 kart

Neden önemli?

Bu modülün sonunda

Tekneyi terk etme yöntemlerini ve can yeleğiyle doğru atlamayı adım adım uygulayabileceksin.
Suda hipotermiye karşı HELP ve grup pozisyonlarını gösterebileceksin.
Can salına bindikten sonraki ilk işleri, soğuktan ve sıcaktan korunma yollarını sayabileceksin.
Su ve yiyecek tayınını kurallarıyla açıklayabileceksin.
Helikopterle kurtarmada hazırlığı, el işaretlerini ve sapan, sepet, ağ, sandalye kullanımını tarif edebileceksin.

Tekneyi terk etme: mümkünse kuru

Tekneyi terk etmek için can salı ve kurtarma aracı olarak kullanılabilecek servis botu (bot, tender) kullanılır. Tekne ya bir kurtarma aracıyla ya da doğrudan suya atlanarak terk edilir. Kural basittir: mümkün olduğunca suya girmeden terk et; suya atlamak ancak başka çare kalmadığında yapılır.

1 · En iyi

Tekneden doğrudan can salına ya da bota kuru geçmek. Islanmayan kişi saatlerce daha uzun dayanır.

2 · Gerekirse

Salın yanına, can yeleğiyle doğru teknikte atlamak ve hemen sala binmek.

3 · Son çare

Kurtarma aracı olmadan suda kalmak: hareketsiz, gruplaşmış, yardım beklemek.

Can yeleğiyle denize atlama

Yanlış atlayış suya girişte yaralanmaya ya da can yeleğinin çıkmasına yol açar. Doğru sıra:

Şekil: Yelek sıkıca bağlanır; bir elle ağız ve burun kapatılır, öbür kol üstten çaprazlama yeleği göğse bastırır; bacaklar bitişik, ileri bakarak dik atlanır.

Can yeleğini sıkıca giy ve teknenin rüzgâr üstü bordasına git (tekne rüzgârla senin üstüne sürüklenmez).
Bir elinle ağzını ve burnunu kapat, öbür kolunla üstten çaprazlama yeleği göğsüne bastırıp sıkıca tut.
Bacaklarını birleştir.
Atlayacağın yerin boş olduğunu kontrol et (enkaz, insan, sal).
İleriye bakarak ayakların önde, dik (çivileme) atla. Aşağı bakmak seni öne devirir.

Teknenin en alçak yerinden ve varsa suda bekleyen kurtarma aracına en yakın noktadan atla. Kurtarma aracına yüzmek gerekiyorsa ayakkabılar çıkarılabilir; can yeleği varsa ve yüzülmeyecekse ayakkabı çıkarılmaz (ısı korur).

Can yeleğiyle atlarken eller ve kollar neden belirli bir şekilde tutulur?

Suda daha hızlı yüzmek için
Atlayışı daha uzağa yapmak için
Ağız-burna su kaçmasını ve suya çarpınca yeleğin yukarı kayıp çenene vurmasını önlemek için
Kurtarıcılara işaret vermek için

Suya giriş anında yelek yukarı itilir; göğse bastırılmazsa çeneye ve boyna çarpar ya da çıkar. Ağız-burun kapatılmazsa su yutulur.

Suda: hareketsiz kal, gruplaş

Suda kazazedenin karşı karşıya olduğu en büyük tehlike hipotermidir (vücut ısısının düşmesi): su, vücut ısısını havadan çok daha hızlı çeker; önce güç, sonra bilinç kaybı ve ölüm gelir. Üstündeki giysiler hem atlayıştaki soğuk şokunu azaltır hem de ısı kaybını yavaşlatır: çıkarma.

Tekneden hemen uzaklaş: batan tekne çevresini emer, su yüzüne fırlayan enkaz parçaları çarpar.
İlk hedef bir can kurtarma aracına binmektir; bunun için yüzülebilir.
Araç yoksa gelişigüzel yüzme: can yeleğiyle yüzen kişi hareketsiz durandan %35 daha hızlı ısı kaybeder. 10 °C'lik suda insan soğuktan kesilmeden en fazla yaklaşık 1,5 km yüzebilir.
Kollarını ve bacaklarını gövdene çekerek hareketsiz bekle; yeleğindeki düdük ve ışığı kullanarak yardım iste.
Başka kazazedeler varsa yanlarına git ve grup ol: birbirinize sarılın. Isı korunur, moral artar, uzaktan görülme şansı yükselir.

Şekil: HELP (Heat Escape Lessening Posture): koltuk altı, göğüs ve kasık en çok ısı kaybedilen yerlerdir; onları kapat. Grup hâlinde beklemek ısı kaybını azaltır ve görülmeyi kolaylaştırır.

Soğuk suda can yeleğiyle tek başınasın; kıyı 3 km uzakta, mevkin bildirildi. En doğru davranış?

Isınmak için kıyıya doğru hızla yüzmek
Dizleri göğse çekip hareketsiz beklemek, düdük ve ışıkla dikkat çekmek
Can yeleğini çıkarıp daha rahat yüzmek
Islak giysileri çıkarıp hafiflemek

Yüzmek ısı kaybını %35 artırır; 3 km bu koşullarda ulaşılamaz. HELP pozisyonu ısıyı korur, düdük ve ışık görülmeni sağlar.

Can salında ilk işler

Kurtarma aracındaki kazazedeleri çok kısıtlı koşullarda zorlu bir mücadele bekler; kurallara uyanlar bu mücadeleden başarıyla çıkar. Herkes bindikten sonra:

Şekil: Parima kesilir, sal batan tekneden yaklaşık 200 m rüzgâr üstüne uzaklaşır ve deniz demiriyle yerinde tutulur. Arama ekipleri son bildirilen mevkiye gelecektir.

Parimayı kes: şişme salın girişine yakın yerdeki emniyetli (ucu yuvarlak) çakıyla salı tekneye bağlayan parimayı kes.
Uzaklaş: tekneden yaklaşık 200 m rüzgâr üstüne çık; sonra deniz demirini atarak bulunduğun mevkide kal.
Etrafa bak: denizde başka kazazede var mı? Varsa al.
Salı kontrol et: hasar, delik, sönen bölme var mı? Saldaki tamir setinde yeterli malzeme vardır.
Deniz tutması hapı: deniz tutsun tutmasın herkes ilk iki gün hap alır. Kusmak değerli vücut sıvısını kaybettirir.
Bir arada kal: başka can kurtarma araçları varsa birbirinize bağlanın: yardımlaşma, görülme ve radarla bulunma kolaylaşır.
Mevki cihazları: EPIRB ve SART'ı çalıştır; tehlike işaretlerini kullanıma hazırla. Gündüz salın ışığını kapatıp pili koru.

Soğuktan ve sıcaktan korunma

Salın girişlerini kapat, yalnızca yetecek kadar havalandırma bırak.
Salın tabanını şişir: iki kat taban soğuk sudan yalıtır.
Kuru kal. Islak giysileri sıkıp suyunu çıkar, yeniden giy.
Birbirinize sarılarak oturun.
Donmaya karşı kol ve bacakları uzat, elleri açıp kapa; küçük hareketler enerji harcamadan kan dolaşımını artırır.
Gözcüleri sık değiştir: dışarıda duran kişi çabuk üşür.

Giriş örtüsünü açık tut, içeri serin hava girsin. Tabanı şişirme: soğuk su tabanı serin tutar.
Salın örtüsünü deniz suyuyla ıslat; giysileri ıslatıp sıkarak giy.
Kesinlikle yüzmeye kalkma: sala geri çıkacak gücü bulamayabilirsin; salın gölgesinde köpekbalığı da olabilir.
Gereksiz her hareketten kaçın; ter, çok değerli vücut sıvısıdır.

Yaz ortası, güneş altında can salındasınız. Hangisi doğrudur?

Tabanı şişirmemek, örtüyü ıslatmak ve girişi açık tutmak
Serinlemek için sık sık denize girmek
Girişi kapatıp tabanı şişirmek
Susuzluğa karşı deniz suyuyla ağzı çalkalayıp yutmak

Şişirilmemiş taban soğuk suyun serinliğini geçirir, ıslak örtü buharlaşarak soğutur. Yüzmek güç tüketir ve tehlikelidir; deniz suyu asla içilmez.

Gözcülük ve düzen

Geçen bir tekneye ya da uçağa haber verebilmek için önce onu görmen gerekir. Can kurtarma aracında düzenli ve kısa aralıklarla nöbetleşe gözcülük yapılır; gözcü ufku 360° tarar, fişek ve aynayı hazır tutar.

Gözcülük nöbeti ile su ve yiyeceğin düzenle dağıtılması kazazedelerin daha sakin davranmasını sağlar. Bu düzen kurtarma gelene kadar sürdürülür. Kurtarma aracının ilk görünmesinden kurtarılmaya kadar geçen süre çok uzun olabilir: bu sürede de su ve yiyecek tayını aynen korunur.

Su ve yiyecek: disiplin hayat kurtarır

Can salında kişi başına 1,5 litre, can filikasında 3 litre tatlı su bulunur. Açlık, susuzluktan çok daha sonra öldürür; bu yüzden su tayını en önemli konudur.

Şekil: İlk 24 saat vücut kendi suyunu kullanır, içilen su çoğunlukla idrarla atılır. Sonra günde yaklaşık yarım litre, üç öğüne bölünerek ve ağızda dolaştırılarak yudum yudum içilir.

İlk 24 saat hiç su içme (hasta, yaralı, çocuklar ve vücut sıvısını aşırı kaybedenler hariç).
Sonra su sınırlıysa günde yaklaşık 50 cl (≈ 2 bardak), üçe bölünerek (şafak, öğle, gün batımı), ağızda dolaştırılıp yudum yudum içilir. Yeterli su varsa günde 75 cl içilebilir.
Yalnızca 35–50 cl kalmışsa sadece ağzı ıslatacak ve boğaz kuruluğunu giderecek kadar iç.
Yağmur suyunu topla (salın su toplama haznesi, örtü); salın içinde yoğuşan suyu süngerle boş kaplara al. Kapları atma. Deniz suyundan tatlı su yapan kimyasallar varsa kullan.
Deniz suyu ve idrar asla içilmez, tatlı suyla karıştırılsa bile: böbrekleri bozar, susuzluğu artırır.

Yiyecek

Su yeterliyse açlık ikinci plandadır, ama yiyecek disiplini de şarttır; paketin kullanma kılavuzunu oku. Can aracı kumanyası düşük protein, yüksek karbonhidrat içerir: protein ve yağ sindirilirken su harcar, şeker ise vücudun su kaybını yavaşlatır. Kumanya küçük paketlerdedir; günde bir küçük parça yenir. Su ve yiyecek gün ortasında ve gün doğumu–batımında dağıtılır: aralıklı dağıtım moral verir.

Günde kişi başı 1 litre kullanacak kadar su varsa balık ve kuş yakalayıp yiyebilirsin; su azsa yeme: yağ ve protein sindirim için vücut suyunu harcar. Terk ederken bisküvi, şeker, ekmek gibi karbonhidratları yanına al.

Salda ikinci gün; su az kaldı. Bir balık yakaladın. Ne yaparsın?

Hemen yersin, sıvısı susuzluğu giderir
Tuzlu olduğu için deniz suyuyla yıkayıp yersin
Yarısını yer, yarısını yem yaparsın
Su günde 1 litreyi karşılamıyorsa yemezsin

Balıktaki protein ve yağ sindirilirken vücut suyunu kullanır ve susuzluğu artırır. Günde kişi başı 1 litre su yoksa yenmez.

Kurtarma harekâtı: yerinde kal, sakin kal

Kurtarmada en önemli şey, tehlikedeki teknenin (ve salın) yerinin bulunmasıdır. EPIRB ve SART burada büyük yarar sağlar. Terk etmeden önce bir istasyona mevki verildiyse, terkten sonra yapılacak en önemli iş yardım gelene kadar aynı mevkide beklemektir.

Helikopterle kurtarmaya hazırlık

Helikopter karada ve denizde sık kullanılan bir kurtarma aracıdır. Teknede ya da salda bulunanlar bazı kuralları bilirse kurtarma hem hızlanır hem güvenli olur.

Şekil: Güverte helikoptere hazırlanır: gevşek eşya kaldırılır, rüzgârı gösteren flama çekilir, manevra sahasının iki ucunda yangın hortumu ve söndürücü hazır tutulur. Vinç kablosu önce suya ya da güverteye değer.

Mevkini olabildiğince doğru ver; yaralı ya da ağır hasta varsa durumlarını ayrıntılı anlat.
Rotora dolanabilecek ya da motora kaçabilecek her türlü gevşek malzemeyi kapalı yere kaldır (branda, minder, halat, yelken).
Pilotun rüzgâr yönünü anlaması için bayrak ve flamalar çek.
Gece tekneyi çok iyi aydınlat; bulunmayı kolaylaştırmak için dik arama ışıkları kullan, yakındaki büyük engelleri (direk, anten) aydınlat. Ama pilotun gözünü kamaştırmamak için ışığı helikoptere tutma.
Manevra sahasının iki ucunda yangın hortumu donat, bir söndürücü hazırla. Herkes can yeleği giysin.
Helikopterden sarkan vinç kablosu statik elektrik yüklüdür; yaralayıcı hatta öldürücü olabilir. Önce suya değmesini ya da güverteye değmesini bekle, ona yalnızca lastik eldivenli bir kişi dokunsun. Kabloyu asla tekneye bağlama.
Helikopter mürettebatı eğitimli ve deneyimlidir: onların talimatlarına uy.

Helikopterden sarkıtılan vinç kablosu teknenin üstüne geldi. Ne yaparsın?

Hemen elimle yakalayıp babaya bağlarım
Kablonun önce suya veya güverteye değmesini beklerim; lastik eldivenli kişi tutar
Kabloyu kancayla çekip direğe dolarım
Işıkla helikopterin kokpitine işaret veririm

Kablo üzerinde birikmiş statik elektrik suya ya da güverteye değince boşalır. Kablo asla tekneye bağlanmaz; ışık pilota tutulmaz.

Helikopterle işaretleşme

Helikopter aşağıdan verilen işaretlere göre hareket eder. İşaretleşmeyi bilen tek bir kişi görevlendirilir; ondan başka kimse helikoptere işaret vermez. Ortak manevralar için temel iki komut:

Şekil: İki kol yana açık, eller yumruk: başparmaklar yukarı ÇEK (vinci yukarı al), başparmaklar aşağı ÇEKME (bekle, çekme).

Helikopterin kurtarma araçları

Helikopter can salından alacaksa önce salın çadırını ayakta tutan kısımların havası boşaltılıp çadır indirilir; saldakiler salın ortasında oturarak ağırlığı ortaya alır ki sal devrilmesin. Kazazedeyi almak için şu araçlar kullanılır: kurtarma sapanı, kurtarma sepeti, kurtarma ağı, kurtarma sedyesi, kurtarma sandalyesi.

Kurtarma sapanı (strop)

Şekil: Sapan koltuk altlarından geçer, kilidi göğüs hizasında sıkılır. Kapalı halka (doblin) olarak gelirse kazak giyer gibi önce baş, sonra iki kol içinden geçirilir. Çekilirken kollar aşağıda, eller karın üstünde kenetli tutulur.

Sapan, kazazedeyi koltuk altından saran bir kayıştır. Vinç telinin ucunda gelen sapanın boştaki ucu koltuk altlarından geçirilip göğüs hizasındaki kilide takılır. Sapana girdikten sonra eller karın üstünde sıkıca kenetlenir ve helikoptere girene kadar öyle kalır: kolları kaldırırsan sapan vücudundan kayar.

Sepet, ağ, sedye, sandalye

Şekil: Sepet ve sedye kişiyi yatay ya da oturur taşır; ağda bağdaş kurulur; sandalye üç kollu, çıpaya benzeyen bir oturaktır.

Kurtarma sepeti: İçine oturulur, ayaklar uzatılabilir. Uzun süre suda kalmış ya da bitkin kişi için sapandan daha güvenlidir.
Kurtarma ağı: Sepete benzer ama daha kare olduğu için ayaklar uzatılamaz. Açık taraftan girilir, yüz açık tarafa bakacak şekilde bağdaş kurularak oturulur; çevredeki ağlara tutunulur, dengeyi bozacak hareket yapılmaz.
Kurtarma sedyesi: Yaralı ya da hareket edemeyen kişi yatay ve bağlı olarak taşınır.
Kurtarma sandalyesi: Üç kollu, çıpaya benzeyen oturak; kalça ve bacakları taşır. Yüz vinç teline dönük oturulur, eller tutamağa sarılır. Acil tahliyede iki kişi çekilebilir: ikinci kişi oturağın iki kolunu koltuk altlarına alır, oturan kişinin bacaklarını sarıp ellerini karın bölgesinde kenetler. Bunun için ikisinin de sağlıklı ve güçlü olması gerekir.

Kurtarma sapanıyla yukarı çekilirken ne yapmalısın?

Kollarını kaldırıp helikoptere el sallamak
Vinç teline tırmanarak yardımcı olmak
Kollarını aşağıda tutup ellerini karın üstünde kenetlemek ve hareket etmemek
Sapanın kilidini gevşetip rahat nefes almak

Kollar kalkarsa sapan koltuk altından kayar. Kişi, mürettebat onu içeri çekene kadar kıpırdamaz; yardım etmek için bile hareket etmez.

Vinçle yukarı çekilme ve yatay tutma

Çekilen kişi kesinlikle acele etmez, vincin sonuna kadar çekmesini bekler. Helikopter hizasına gelince mürettebat onu içeri alır; o ana kadar kişi, yardım etmek amacıyla bile hiçbir hareket yapmaz.

Şekil: Uzun süre suda kalan kişi yüzeyde en az 5 dakika yatay tutulur; mümkünse sapanla dik değil, sepet ya da sedyeyle yatay alınır.

Uzun süre suda kalan kişide su basıncı nedeniyle kan baş ve gövdede toplanır. Aniden dik olarak sudan çıkarılırsa kan bacaklara hücum eder, beyin bir an kansız kalır ve kazazede ölebilir. Bu yüzden böyle biri hemen yukarı alınmaz: suda bulunan ya da helikopterden inen bir kurtarıcı onu su yüzeyinde en az 5 dakika yatay tutar. Bu mümkün değilse kişi sapanla değil, onu yatay alabilecek sepet ya da sedye gibi bir araçla alınır.

Tek bakışta özet

Terk: mümkünse kuru (doğrudan sala). Suya atlamak son çare.
Atlama: yelek sıkı, rüzgâr üstü borda, en alçak yer; bir el ağız-burun, öbür kol yeleği bastırır; bacaklar bitişik; ileri bakarak dik atla.
Suda: en büyük tehlike hipotermi. Tekneden uzaklaş, gelişigüzel yüzme (%35 daha hızlı ısı kaybı; 10 °C'de en çok 1,5 km). HELP, grup, düdük ve ışık.
Salda: parimayı kes, ~200 m rüzgâr üstüne, deniz demiri; kazazedeleri topla, hasar kontrolü, iki gün deniz tutma hapı, araçlar bir arada, EPIRB/SART açık, gündüz ışık kapalı.
Soğuk: kapat, tabanı şişir, kuru kal, sarılın. Sıcak: aç, tabanı şişirme, örtüyü ıslat, yüzme.
Su: salda 1,5 L/kişi, filikada 3 L. İlk 24 saat yok; sonra ~0,5 L/gün üçe bölünmüş; 35–50 cl kalınca ağzı ıslat; yağmur topla; deniz suyu ve idrar asla. Az suyla balık/kuş yok.
Kurtarma: aynı mevkide bekle; kurtarıcıyı görünce denize atlama.
Helikopter: mevki ve yaralı bilgisi, gevşek eşya içeri, flama, gece ışık ama helikoptere değil, iki uçta hortum; kablo önce suya/güverteye değsin, lastik eldiven, asla bağlama.
İşaret: tek kişi; kollar yana, başparmak yukarı ÇEK, aşağı ÇEKME. Salda çadırı indir, ortada otur.
Sapan: koltuk altı, kilit göğüste, eller karında, kollar aşağı, acele yok. Uzun süre sudaki kişi 5 dk yatay, sepet/sedyeyle alınır.

Kendini test et

Önce kartlarla hatırlamayı dene, sonra testi çöz.