Neden önemli?

Bu modülün sonunda

Dört zamanlı motorun zamanlarını sıralayıp benzinli ile dizel arasındaki farkları açıklayabileceksin.
Soğutma, yakıt, yağlama, ilk hareket ve egzoz devrelerinin parçalarını ve görevlerini tanıyacaksın.
Motoru çalıştırmadan önceki kontrolleri, güvenli ısıtmayı ve güvenli yakıt ikmalini adım adım uygulayabileceksin.
Egzoz dumanının rengine ve soğutma suyu çıkışına bakarak arızayı tahmin edebileceksin.
Akünün bakımını yapıp seri/paralel bağlantıda gerilim ve kapasiteyi hesaplayabileceksin.
Teknenin elektrik bilançosunu çıkarıp gereken akü kapasitesini bulabileceksin.

Motor türleri

Motor, yakıtın kimyasal enerjisini doğrudan mekanik enerjiye çevirir. Yakıt motorun içinde (silindirde) yakılıyorsa içten yanmalı, dışarıda yakılıyorsa (ör. buhar makinesi) dıştan yanmalı motordur. Teknelerdeki motorların hepsi içten yanmalıdır ve şöyle sınıflandırılır:

Neye göre?	Türler
Yakıta / çalışma ilkesine göre	Dizel (motorin; büyük gemilerde daha ağır fuel oil) · Benzinli (benzin ya da daha hafif yakıt)
Çalışma çevrimine göre	İki zamanlı (krankın 1 turunda 1 iş) · Dört zamanlı (krankın 2 turunda 1 iş)
Montaja göre	İçten takma · Dıştan takma
Silindir dizilişine göre	Dikey (sıralı) · Yatay · V tipi
Devir sayısına göre	Ağır devirli (≈400 d/d'ya kadar) · Orta devirli · Yüksek devirli (kursta 2000 d/d ve üzeri)

Şekil: İçten takma motor teknenin içindedir; şaft kovanından geçen pervane şaftı ve ayrı bir dümen vardır. Dıştan takma motor kıç aynalığa asılır, dümen görevini de görür.

Küçük teknelerin iki zamanlı dıştan takma motorları dört zamanlılardan hacimce küçük ve hafif, ama verimi daha düşük ve daha çok yakıt tüketen motorlardır. Öte yandan en büyük gemi dizelleri de iki zamanlıdır: onlar düşük devirde, büyük hacim ve çok yüksek güçle çalışır. Benzinli ve dizel motorların çoğu dört zamanlıdır. Tekne boyuna ve ağırlığına uygun güçte motor seçmek istenen hıza ulaşmanın şartıdır.

Dört zamanlı motor: emme, sıkıştırma, iş, egzoz

Piston silindirde yukarı-aşağı gider. En üst noktaya üst ölü nokta (ÜÖN), en alt noktaya alt ölü nokta (AÖN) denir. Pistonun bir yönde gidişine strok (zaman) denir. Dört zamanlı motorda bir iş çevrimi pistonun 4 strokunda, yani krank milinin 2 tam turunda tamamlanır. Silindirin üstündeki iki kapakçık gazın giriş çıkışını yönetir: havayı (benzinlide hava–yakıt karışımını) içeri alan emme supabı ve yanmış gazı dışarı atan egzoz supabı.

Zaman	Piston	Emme supabı	Egzoz supabı	Ne olur?
1. Emme	iner	açık	kapalı	Dizel sadece hava, benzinli hava–yakıt karışımı alır.
2. Sıkıştırma	çıkar	kapalı	kapalı	Hava/karışım sıkışır, ısınır.
3. İş (yanma–genişleme)	iner	kapalı	kapalı	Yakıt yanar, genişleyen gaz pistonu iter. Tek güç veren zaman.
4. Egzoz	çıkar	kapalı	açık	Yanmış gaz dışarı süpürülür.

Dizelde neler oluyor?

Sıkıştırma sonunda hava 450–650 °C sıcaklığa ve 25–35 bar basınca çıkar. ÜÖN'ye yaklaşırken enjektör yakıtı püskürtür; yakıt bu kızgın havada kendiliğinden tutuşur. Yanma sırasında sıcaklık 1400–1900 °C, basınç yaklaşık 140 bar olur. Püskürtme piston ÜÖN'yi biraz geçene kadar sürer; yanma büyüyen hacimde devam eder ve genişleme zamanı oluşur.

Piston AÖN'ye varmadan egzoz supabı açılır ve basınçlı gaz kendiliğinden dışarı fırlar: serbest egzoz. Piston yukarı çıkarken kalan gazı süpürür: kuvvetlendirilmiş (zorlanmış) egzoz. Egzozun sonunda, piston ÜÖN'ye varmadan emme supabı açılır; ÜÖN civarında iki supap kısa bir süre birlikte açıktır: supap bindirmesi (overlap). Hızla çıkan egzoz gazı taze havayı içeri çeker ve yanma odasını soğutur.

Piston aşağı iniyor, iki supap da kapalı ve silindirde yanmış sıcak gaz var. Motor hangi zamandadır?

Emme
Sıkıştırma
İş (yanma–genişleme)
Egzoz

Supapların ikisi de kapalıyken piston ya sıkıştırma (yukarı) ya da iş (aşağı) zamanındadır. Aşağı iniyor ve yanmış gaz var: iş zamanı. Emmede de piston iner ama emme supabı açıktır.

Benzinli ve dizel: aynı iskelet, farklı ateşleme

Benzerlikler

İkisi de içten yanmalıdır ve sıvı yakıtla çalışır.
Hareketli parçaları (piston, biyel, krank…) boyut farkı dışında birbirine benzer.
İkisinde de emme, sıkıştırma, genişleme ve egzoz aşamaları vardır (2 ya da 4 zamanlı olmalarına göre farklı zamanlarda).
İkisinde de iş krank milinden dairesel hareket olarak alınır.
İkisinin de çoğu dört zamanlıdır.

Farklılıklar

	Benzinli	Dizel
Ateşleme	buji kıvılcımı	sıkıştırmanın ısısıyla kendiliğinden
Emmede giren	hava + yakıt	yalnız hava
Sıkıştırma oranı	düşük	yüksek
Yakıt sistemi	karbüratör / enjeksiyon	yakıt pompası + enjektör (pulvarize)
Ateşleme donanımı	buji, bobin, distribütör, manyeto	yok
Yakıt	uçucu, hafif	az uçucu, ağır
Aynı güçte ağırlık	hafif	ağır
Yakıt tüketimi / verim	fazla / düşük	az / yüksek
Yangın riski	yüksek	düşük (parlama noktası yüksek)

Dizel motorların teknelerde daha emniyetli sayılmasının asıl nedeni nedir?

Daha hafif olmaları
Yakıtın parlama noktasının yüksek olması, yanma-patlama riskinin az olması
Buji kullanmaları
Sıkıştırma oranlarının düşük olması

Motorinin parlama noktası benzininkinden çok yüksektir; benzin gibi kolayca tutuşan buhar oluşturmaz. Dizeller daha ağırdır, buji kullanmaz ve sıkıştırma oranları yüksektir.

Motorun parçaları: sabit olanlar ve hareket edenler

Şekil: Mavi parçalar hareket eder, gri parçalar sabittir. Pistonun doğrusal hareketi biyel ile krank milinde dönme hareketine çevrilir; kam mili supapları doğru anda açar.

Hareketli parçalar

Piston: Silindirdeki yanmanın itme kuvvetini doğrusal hareket olarak iletir.
Segmanlar: Pistonun etrafındaki halkalar. Sızdırmazlık sağlar: havanın sıkışmasını, yanma basıncının pistonu itmesini ve yanma odası ile karterin ayrılmasını mümkün kılar.
Biyel piston kolu: Pistonun doğrusal hareketini kranka iletip dairesel harekete çevirir.
Krank mili ana mil: Dönme hareketini ve gücü motorun dışına (şanzıman, pervane) iletir.
Eksantrik mili kam mili: Üzerindeki kamlarla supapları ve yakıt pompasını her çevrimde doğru anda harekete geçirir; zamanlamayı sağlar.
Dişli grubu: Krankın dönüşünü kam miline, yüksek basınç yakıt pompasına, su pompalarına ve motora bağlı diğer donanımlara aktarır.
Supaplar valfler: Silindire hava alan ve egzozu atan delikleri açıp kapatır.
Tij ve külbütör: Tij (itme çubuğu) kam milinden aldığı hareketi külbütöre (supap iteceği) iletir; külbütör supabı iterek açar.
Volan: Kranka sıkıca bağlı ağır disk. Ataletiyle dönmeyi sürekli ve düzgün kılar; marş motoru da volanı döndürür.
Yağ pompası: Kranktan hareket alır, basınçlı yağı hareketli parçalara göndererek aşınmayı önler.

Hareketsiz (sabit) parçalar

Silindir ve silindir ceketi · silindir kapağı (kaver) · üst karter (silindir bloğu) · alt karter · supap yuvası (sit: kaver üzerinde supabın oturduğu yer) · supap gaydı (supaba yataklık eden kılavuz) · ana yataklar (krankı taşıyan sabit yataklar) · hava filtresi · yağ filtresi · radyatör ve hortumları · soğutma suyu pompası · vantilatör (fan) · emme ve egzoz boruları · elektrik donanımı · havalandırma boruları.

Karbüratör · distribütör · benzin pompası · bujiler ve buji kabloları.

Alçak basınç ve yüksek basınç yakıt pompası · gavarnör (devir/yakıt regülatörü) · enjektör · yakıt boruları · yağ ve yakıt filtreleri · yağ soğutucusu · soğutma suyu küleri (eşanjör: soğutma suyu deniz suyuyla soğutuluyorsa) · süperşarjer ve turboşarjer. Büyük dizellerde üst kartere "A frame", alt kartere "bed plate" de denir.

Pistonun doğrusal hareketini krank milinde dönme hareketine çeviren parça hangisidir?

Biyel (piston kolu)
Tij
Volan
Segman

Biyel pistonu krank miline bağlar ve doğrusal hareketi dairesel harekete çevirir. Tij supapları itmek için kam hareketini taşır, volan dönmeyi düzgünleştirir, segman sızdırmazlık sağlar.

Soğutma: motorun en sık arıza yaptığı devre

Yanmanın ısısı metal gövdeye yayılır. Motor fazla ısınırsa yağ filmi bozulur, sürtünme artar, parçalar genleşip sıkışır (motor "yatak sarar", "piston kilitlenir"). Bu yüzden benzinli de dizel de her motor soğutulur: su ile ya da hava ile.

Hava ile soğutma

Silindirlerin üzerindeki ince kanatçıklar ısıyı havaya verir. Basittir: pompa, valf gerekmez; ama daha gürültülüdür. Su ile soğutma motordan çok daha fazla ısı taşır.

Su ile soğutma

Pompa soğutma suyunu silindir çeperlerinin arkasındaki kanallardan (ceketlerden) dolaştırır. Isı ya radyatörle havaya ya da eşanjörde deniz suyuna verilir.

Şekil: Üstte açık devre: deniz suyu doğrudan motor ceketlerinden geçer. Altta kapalı devre: motorun içinde antifrizli tatlı su dolaşır, onu eşanjörde deniz suyu soğutur. İki durumda da deniz suyu en sonunda egzoza püskürtülür ve bordadan dışarı atılır.

Deniz suyu alış valfi kinistin: Karinadaki deniz suyu girişini açıp kapatan valf. Deniz suyu devresinde yapılacak her işte önce bu valf kapatılır.
Deniz suyu süzgeci: Yosun, poşet, çamur gibi şeylerin pompaya ulaşmasını önler. Düzenli açılıp temizlenir.
Impeller (çark): Deniz suyu pompasının kauçuk kanatlı çarkı. Kuru çalışırsa birkaç saniyede parçalanır; yedeği teknede bulunmalıdır.
Eşanjör ısı değiştirici: Kapalı devrede motorun tatlı suyunun ısısını deniz suyuna aktaran boru demeti.
Termostat: Motor soğukken tatlı suyu eşanjöre göndermez; motorun çalışma sıcaklığına hızla ulaşmasını sağlar.
Genleşme (taşıntı) tankı: Isınan suyun genleşmesini karşılar; soğutma suyu seviyesi buradan kontrol edilir.

Senaryodaki tekne: motor çalışıyor ama egzozdan su gelmiyor, sıcaklık alarmı çaldı. İlk yapılacak şey hangisi?

Gaz verip devri artırmak
Genleşme tankına deniz suyu doldurmak
Alarmı susturup seyre devam etmek
Motoru durdurup deniz suyu valfini, süzgeci ve impelleri kontrol etmek

Egzozdan su gelmemesi deniz suyu devresinin çalışmadığını gösterir: kapalı valf, tıkalı süzgeç ya da bozuk impeller. Motor durdurulmadan devam edilirse aşırı ısınır, impeller de kuru çalışıp parçalanır. Kapalı devreye deniz suyu konmaz.

Yakıt, yağlama, ilk hareket ve egzoz devreleri

Şekil: Dizelde yakıt tanktan besleme pompasıyla çekilir, filtrede sudan ve pislikten arındırılır, yüksek basınç pompası onu enjektöre basar; fazla yakıt dönüş hattıyla tanka döner. Benzinlide karbüratör (yeni sistemlerde enjeksiyon) yakıtı havayla karıştırıp emme manifolduna gönderir.

Benzinli yakıt devresi: yakıt deposu → yakıt pompası → filtre → karbüratör → emme manifoldu (ya da püskürtme üniteleri). En önemli parçası karbüratördür: havayı kısmen buharlaşmış yakıtla çalışma koşuluna uygun oranda karıştırır. Hava filtresi, emme manifoldu, emme supabı ve portlarıyla birlikte çalışır.

Dizel yakıt devresi: yakıt tankı → servis tankı → filtre → yakıt pompası → yüksek basınç enjektör pompası → enjektör. Yakıt kullanılmadan önce servis tankında dinlendirilir (su ve tortu dibe çöker), sonra filtreden geçer. Yüksek güçlü, düşük devirli dizellerde devirdaim besleme (booster) pompası; düşük güçlü, yüksek devirli dizellerde motora bağlı (akuple) pompa kullanılır.

Yağlama

Birbirine sürtünen parçalar arasında ince bir yağ filmi olacak kadar boşluk bırakılır. Yağ; sürtünmeyi ve aşınmayı azaltır, karbon birikmesini önler, iç parçaları soğutur, yanmada oluşan asitleri nötrler ve motoru temizler. İki yöntem vardır: çarpmalı (krankın yağa dalıp sıçratması) ve basınçlı (yağ pompasıyla) yağlama.

İlk hareket

Motor kendi kendine dönmeye başlayamaz; ilk hareketi dışarıdan verilir:

El ile: Genellikle 20 BG'yi geçmeyen küçük dizellerde, volanın merkezindeki yuvaya takılan kolla (ya da dıştan takmalarda çalıştırma ipiyle) motor döndürülür.
Marş motoru ile: Kontak anahtarıyla akünün enerjisi marş motoruna verilir; marş dişlisi volanı, volan da krankı döndürür. Marş motoru kısa sürede çok yüksek akım çeker.
Basınçlı hava ile: Büyük gemi dizellerinde, 15–30 bar'lık hava tüplerinden gelen hava ilk hareket valfiyle silindirlere verilir.

Egzoz

Yanmış gazların doğrudan ya da turboşarjerden geçerek motoru terk ettiği yol egzoz devresidir. Görevleri: gazları dirençsiz taşımak, gürültüyü azaltmak, motordaki geri basıncı en aza indirmek, gazdaki kıvılcımları tutmak ve büyük gemilerde ısıtma, buhar ve damıtık su için ısı sağlamak. Teknelerde soğutma deniz suyu egzoza püskürtülerek gazı da soğutur.

Şekil: Duman rengine göre ilk teşhis. Kısa süreli beyaz buhar soğuk havada normaldir; kalıcı yoğun beyaz duman ve tatlı koku ise soğutma suyunun yanma odasına kaçtığını gösterebilir.

Motor çalışırken egzozdan sürekli mavimsi duman çıkıyor. En olası neden hangisi?

Hava filtresi kirli
Motor yağ yakıyor; silindirlere yağ kaçıyor
Deniz suyu pompası çalışmıyor
Yakıt çok temiz

Mavi duman yağ yakıldığını gösterir (aşınmış segman ya da supap keçeleri). Siyah duman tam yanmayan yakıttan gelir; kirli hava filtresi ya da aşırı yük nedenidir.

Motorun elektrik devreleri: marş ve şarj

Tekne motorunda genelde iki elektrik devresi vardır: motoru çalıştırma devresi (akü, marş motoru, kablolar, şalter ve düğmeler) ve aküleri şarj etme devresi. Şarj devresinin ana parçası alternatördür: motordan kayışla döner, aküleri şarj eder ve teknenin cihazlarına elektrik verir.

Şekil: Marş aküsü ile servis (ev) aküsünü ayırmak, gece boyunca buzdolabı ve fenerlerle servis aküsü boşalsa bile motoru çalıştırabilmeni sağlar.

Motoru çalıştırmadan önce ve çalışırken

Seviyeler: yağ, yakıt ve soğutma suyu seviyelerine bak; eksik olanı tamamla.
Deniz suyu valfi açık mı, süzgeç temiz mi? Sintinede yakıt, yağ ya da su var mı? Yakıt kaçağı var mı?
Pervane ve şaft: pervaneye ip, ağ, poşet sarılmış mı; şaft ve sintine normal mi?
Akü bakımlı ve dolu mu, ana şalter açık mı? (Basınçlı havalı sistemlerde hava tüplerindeki yoğuşmuş su boşaltılır.)
Ön yağlama: varsa ön yağlama pompasıyla ya da elle yağ basılır. Ön ısıtma varsa soğutma suyu ısıtılır; yoksa motor çok ağır devirde boşta döndürülüp rahat döndüğü görülür (torna çark).
Kumandalar: gaz kolu rölantide, vites boşta, yakıt pompası çalışıyor. İpli motorlarda ipin çekileceği alanda engel ve kimse olmasın. Benzinli iç motorda bölmeyi havalandır.
Çalıştır ve izle: çalışır çalışmaz yağ basıncı, su sıcaklığı, egzoz gazı sıcaklığı ve egzozdan soğutma suyu çıkışı gözlenir.
Isıt: motor çalışır çalışmaz gaz verme; rıhtımdan ayrılmadan önce yeterince ısınsın. Seyir boyunca motor sesini belli aralıklarla dinle.

Motoru çalıştırdın. Gaz koluna hemen yüklenip rıhtımdan ayrılmak neden yanlıştır?

Yakıt israfı olur, başka zararı yoktur
Marş motoru bozulur
Soğuk motorda yağ henüz her yere ulaşmamıştır; motor yeterince ısınmadan yüklenmek aşınmaya ve arızaya yol açar
Alternatör aküyü şarj edemez

Çalışır çalışmaz motorun ısınmasına izin verilir; yağ filmi oluşsun, parçalar çalışma sıcaklığına gelsin. Bu arada göstergeler ve egzoz suyu kontrol edilir.

Güvenli yakıt ikmali

Dökülen yakıt hem denizi kirletir hem yangın çıkarır. Sırasıyla:

Tekneyi rıhtıma emniyetle bağla, bütün motorları durdur; görevli olmayanları uzak tut.
Tüm alev kaynaklarını uzaklaştır, güç kaynaklarını ve elektrik şalterlerini kapat, elektrikli cihaz kullanma. Kesinlikle sigara içilmez.
Tüm lomboz, kaporta ve menholleri kapat; buhar tekne içine dolmasın.
Tank kapasitesini bil, fazla doldurma: taşan yakıt denize akar. Denize yakıt sızdırmak ağır cezası olan bir suçtur. Dolum ağzının çevresine emici bez koy.
Tekneye yakıt damlarsa hemen bez/havluyla temizle; yakıtlı bezleri tekneden uzaklaştır.
İkmalden sonra, motoru çalıştırmadan önce motor bölmesini yanıcı gazlardan arınması için yeterince havalandır.

Makine başında güvenlik

Yangın ve kaçaklar

Dökülen yakıtı temizle, yakıtlı malzemeyi uzaklaştır.
Motor üzerindeki küçük kaçakları asla ihmal etme; büyük kaçak gibi ciddiye al.
Akünün çevresinde yanıcı madde ve ateş olmasın: şarjda çıkan hidrojen gazı çok yanıcıdır, akü asidi cilde ve göze zararlıdır.

Hareketli ve sıcak parçalar

Uzun saçları, bezleri, bol giysileri çalışan parçalardan uzak tut; dönen parçaların şekli gözle doğru algılanmaz.
Koruyucu muhafazası çıkarılmış makineyi çalıştırma. Zorunluysan (egzoz, turbo muhafazası sökük) gözlük tak.
Turboşarjer çok sıcak ve çok hızlı döner; elini ve eşyaları giriş-çıkış ağızlarından uzak tut.
Dizel çalışırken üzerinde temizlik yapma.

Bakım sırasında

Elektrik sisteminde tamirden önce akü kutup başlarını sök.
Deniz suyu devresindeki her işte önce deniz suyu alış valfini kapat.
Dizel yakıtla ve yağla çalışırken eldiven giy; ikisi de cilde zararlıdır.
Bilmediğin ayarları yapma; makineyi mümkünse tek kişi kontrol etsin.

Soğutma suyu

Kapalı soğutma devresine deniz suyu gibi aşındırıcı sıvı koyma; üreticinin önerdiği tatlı su–antifriz karışımını kullan.

Deniz suyu süzgecini açıp temizleyeceksin. Önce ne yapmalısın?

Motoru durdurup deniz suyu alış valfini (kinistin) kapatmak
Motoru rölantide çalışır bırakmak
Akü kutup başlarını sökmek yeterlidir
Genleşme tankının kapağını açmak

Deniz suyu devresindeki her işte önce valf kapatılır; yoksa süzgeç açıldığında tekneye deniz suyu dolar. Motor da durdurulmalıdır, aksi halde pompa kuru çalışır.

Elektriğin temelleri: devre ve devre elemanları

Elektrik enerjisi cihazları çalıştıran enerjidir; akım bir cihazdan geçtiğinde etkisini görürüz. Beş etkisi vardır:

Isı

Soba, ütü; aşırı akımda kabloların ısınması.

Işık

Ampulün ışık vermesi.

Kimyasal

Akünün şarj olması.

Manyetik

Elektromıknatıs, bobin, marş motoru.

Fizyolojik

Canlıları çarpması.

Elektrik devresi, üreteç, sigorta, anahtar, alıcı ve iletkenden oluşan sistemde akımın izlediği yoldur.

Şekil: Anahtar açıkken devre kesiktir, akım geçmez: açık devre. Anahtar kapatılınca yol tamamlanır, akım geçer, lamba yanar: kapalı devre.

Üreteç: Elektrik üreten ya da veren cihaz: pil, akü, dinamo, alternatör, jeneratör.
Sigorta: Aşırı akımda ya da kısa devrede telini eriterek (ya da atarak) akımı kesen, devreyi koruyan parça.
Anahtar (şalter): Akımın geçmesini ya da kesilmesini sağlar.
Alıcı (almaç): Elektrikle çalışan her cihaz: lamba, pompa, VHF, buzdolabı.
İletken / kablo: Akımı üreteçten alıcıya taşıyan tel; üzeri plastik vb. ile yalıtılmışına kablo denir.
İletken ve yalıtkan madde: İletken: bakır, alüminyum, demir. Yalıtkan: lastik, plastik, cam, porselen.

Deniz tipi kablo ve sigorta

Kablo, çekeceği akıma ve uzunluğa uygun kesitte seçilir. İnce (direnci fazla) kablo ısınır, gerilim düşürür ve yangın çıkarabilir.
Bağlantılar düzgünce yalıtılır; tekne titreşiminin kopartmaması için kablolarda pay bırakılır ve kablolar sabitlenir.
Atan sigorta onarılmaz, tel sarılmaz: aynı amperde yedeğiyle değiştirilir. Büyük amperli sigorta cihazı bozar ya da elektrik yangınına yol açar. Sigorta tekrar atıyorsa arızayı bul.

Seyir fenerlerinin 10 A'lik sigortası sık sık atıyor. Doğru davranış hangisi?

20 A'lik sigorta takmak
Aynı değerde yedek takıp devredeki kısa devreyi/aşırı yükü aramak
Sigortanın yerine tel sarmak
Sigortayı devreden çıkarmak

Sigorta devreyi korumak için atar; büyük değerli sigorta ya da tel kabloyu aşırı ısıtıp yangın çıkarabilir. Aynı amperde yedekle değiştirip sebebi bulmak gerekir.

Seri ve paralel bağlantı

Üreteçler (aküler) ve alıcılar üç şekilde bağlanır: seri, paralel ve ikisinin birlikte kullanıldığı karışık bağlantı.

Şekil: İki adet 12 V 60 Ah akü. Seri bağlantıda gerilimler toplanır (24 V sistemler böyle kurulur), kapasite değişmez. Paralel bağlantıda gerilim aynı kalır, kapasiteler toplanır (servis akü grubu böyle büyütülür).

Üç adet 12 V 100 Ah akü paralel bağlanıyor. Grubun gerilimi ve kapasitesi nedir?

36 V, 100 Ah
36 V, 300 Ah
12 V, 100 Ah
12 V, 300 Ah

Paralel bağlantıda gerilim aynı kalır (12 V), kapasiteler toplanır (3 × 100 = 300 Ah). Seri bağlasaydın 36 V, 100 Ah olurdu.

Elektrik çarpmasına karşı önlem ve ilk yardım

Teknenin 12 V sistemi genellikle çarpmaz ama çok yüksek akımla yangın çıkarır; 220 V kara elektriği, inverter ve jeneratör ise öldürebilir. Tuzlu su ve ıslak güverte tehlikeyi büyütür.

Önlemler

Islak elle şaltere, prize, düğmeye dokunma.
Bir cihaz üzerinde çalışmadan önce fişini çek; tesisat onarımında sigortayı çıkar/şalteri kapat, sonra kontrol kalemiyle enerjinin kesildiğini doğrula.
Sağlam bir kontrol kalemi hep hazırda olsun.
Açıktan geçici kablo tesisatı yapma; atan sigortayı onarma, yenisini tak.
Elektrik motorlu cihazlar topraklanmalı (karada topraklamayı usta elektrikçi yapar; kurs toprağa ≈1,5 m derinliğe gömülen ½ m² bakır plaka örneğini verir). Teknede kara bağlantısının kaçak akım rölesi (RCD) olmalı.
Gerilimli olabilecek bir yere dokunmak zorundaysan tek elle çalış (kurs "hep sağ elini kullan" der): akımın bir elden diğerine kalpten geçmesini önler.

Çarpılan birine ilk yardım

Önce elektriği kes: şalteri kapat, sigortayı çıkar, fişi çek.
Kesemiyorsan kazazedeye çıplak elle dokunma; kuru tahta, kuru bez, ceket gibi yalıtkan bir şeyle onu iletkenden uzaklaştır. Panik yapma ama hızlı ol.
Yardım çağır (112; denizde VHF 16).
Bilinci ve solunumu kontrol et. Solunum yoksa hemen temel yaşam desteğine (kalp masajı + suni solunum) başla.
Nefes alıyor ama bilinci kapalıysa koma (yan yatış) pozisyonuna getir, hava yolunu açık tut. Üşümesini önle.
Kendine gelse ve "iyiyim" dese bile mutlaka doktora göster: iç yanıklar ve kalp ritim bozuklukları sonradan ortaya çıkabilir.

Akü: bakım, şarj ve saklama

Akü, elektrik enerjisini kimyasal enerji olarak depolayan, bir alıcı bağlandığında onu tekrar elektrik enerjisi olarak veren bir üreteçtir. Görevleri: marş motorunu çalıştıracak yüksek akımı vermek; motor çalışırken ve tüketim azken şarj sisteminin ürettiği enerjiyi depolamak; tüketim fazla ya da şarj yokken cihazları beslemek; ayrıca sistemde gerilimi dengelemek.

Şekil: Sulu (bakım gerektiren) kurşun-asit akü. Elektrolit plakaların 10–15 mm üstünde olmalı; eksilen yalnız sudur, bu yüzden saf su eklenir, asit eklenmez. Bakım gerektirmeyen (kapalı/kuru tip, jel, AGM) akülere su eklenmez.

Elektrolit seviyesi

En önemli bakım işi elektrolit seviyesini korumaktır. Seviye düşerse plakaların havayla temas eden kısmı sülfatlaşıp sertleşir ve bir daha şarj tutmaz; ayırıcılar (separatör) kuruyup çatlar; kalan elektrolitin yoğunluğu artar. Su, şarj ve deşarjda oksijen ve hidrojene ayrışıp kapak deliklerinden uçar, sıcakta da buharlaşır. Seviye yüksekse şarjda oluşan gazlar elektroliti taşırır: asit kaybı olur, kutup başları ve kablolar korozyona uğrar.

Şarj durumu nasıl anlaşılır?

Akü boşalırken elektrolitteki sülfürik asit plakalara geçer ve yerine su oluşur: elektrolitin yoğunluğu düşer, suya yaklaşır. Şarj olurken asit elektrolite geri döner, yoğunluk yükselir. Bu yüzden yoğunluğu hidrometreyle (özgül ağırlık ya da bome derecesi olarak) ölçerek şarj durumunu bulursun: tam dolu bir hücre yaklaşık 1,26–1,28, boş bir hücre 1,10–1,12 gösterir. Elektrolitin iletkenliği sıcaklık düştükçe azalır; soğukta akü daha zayıftır.

12 V akü gerilimi	Anlamı
12,6–12,8 V (dinlenmiş, yüksüz)	Tam dolu
≈ 12,2 V (dinlenmiş)	Yarı yarıya boş; kurşun-asit aküyü bunun altına indirmemeye çalış
11,6 V	Kursa göre şarj edilmeli
10,6 V'un altı	Tamamen boşalmış; bu halde kullanılmamalı

Kullanılmayan akü

Mümkün olduğunca serin yerde sakla; sülfatlaşma kalınlaşmadan en geç 30 günde bir tam şarj et ya da bakım (tampon) şarj cihazına bağlı tut.
Uzun beklemiş, plakaları sülfatlaşmış aküyü kurtarmak için atölyelerde çok düşük akımla (0,5–1 A) uzun süre (60–100 saat) yavaş şarj uygulanır; bu, elektrolitin boşaltılıp yenilendiği uzman işidir.

Sulu tip akünün elektrolit seviyesi plakaların altına inmiş. Ne eklenmelidir?

Sülfürik asit
Deniz suyu
Saf (damıtık) su, plakaların 10–15 mm üstüne kadar
Hiçbir şey; akü kendiliğinden toparlar

Elektrolitten eksilen sudur; asit eksilmez. Bu yüzden saf su eklenir. Deniz suyu ya da musluk suyu içindeki tuzlar ve mineraller aküyü bozar.

Elektrik bilançosu: ne kadar akü gerekir?

Mevcut akünün yeterli olup olmadığını anlamak ya da doğru kapasitede akü almak için elektrik bilançosu çıkarılır: teknedeki cihazların ne kadar güç çektiğini ve günde ne kadar enerji harcadığını gösteren tablo.

Formüller

P = V × I → I = P ÷ V

Ah/gün = I × saat
= W × saat ÷ V

P: güç (watt), V: gerilim (volt), I: akım (amper), Ah: amper-saat.

Amper-saat (Ah) ne demek?

C100 = 100 Ah bir akü, kuramsal olarak 100 saat boyunca 1 A verebilir. 12 V 200 Ah bir aküden 10 saat 20 A ya da 20 saat 10 A çekilebilir. 100 W'lık bir yük 100 ÷ 12 ≈ 8,3 A çeker; 200 Ah ÷ 8,3 A ≈ 24 saat (kuramsal üst sınır: aküyü tamamen boşaltmak zarar verir).

Çalışılmış örnek

Listeyi yap: her cihazın gücünü etiketinden (watt) yaz. Örnek: buzdolabı 60 W.
Akımı bul: 12 V sistemde watt ÷ 12. Buzdolabı: 60 ÷ 12 = 5 A.
Günlük süreyle çarp: buzdolabı kompresörü günde 8 saat çalışıyorsa 5 A × 8 sa = 40 Ah/gün.
Hepsini topla (aşağıdaki tablo): toplam 96 Ah/gün.
Kapasiteyi seç: kurşun-asit aküden kapasitenin ancak bir kısmı çekilmelidir. Kurs "%30–40 çekilebilir, toplamın 3 katı kapasite gerekir" der: 96 × 3 ≈ 290–300 Ah → 3 adet 12 V 100 Ah. Yaygın "en fazla yarısına kadar boşalt" kuralıyla: 96 × 2 ≈ 200 Ah → en az 2 adet 12 V 100–120 Ah. Marş için ayrıca bir motor aküsü.

Cihaz	Güç (W)	Akım (A) = W ÷ 12	Günlük kullanım (saat)	Ah/gün = A × saat
Buzdolabı	60	5	8	40
İç aydınlatma	48	4	6	24
Seyir fenerleri	12	1	12	12
Otopilot	24	2	3	6
Radar	24	2	3	6
Telsiz (VHF)	12	1	8	8
Toplam	180	15 A (hepsi aynı anda açıksa)	—	96 Ah/gün

12 V sistemde 36 W'lık otopilot günde 5 saat çalışıyor. Günlük tüketimi kaç Ah'dir?

3 Ah
15 Ah
36 Ah
180 Ah

I = 36 W ÷ 12 V = 3 A. Ah = 3 A × 5 saat = 15 Ah. 180, watt-saattir (36 × 5 = 180 Wh), Ah değil.

Yıldırımdan korunma

Denizdeki bir tekneyi yıldırımdan kesin olarak koruyan bir yöntem yoktur; iki yaklaşım vardır:

1. Önlem almak

Direk tepesine paratoner konur; yıldırım kalın örgülü bakır kabloyla salmaya ya da gözenekli yüzeyli topraklama plakasına ve oradan denize iletilir. Yıldırım zararsız bir yol bulmuş olur.

2. Davetiye çıkarmamak

Paratoner yıldırımı çeker; bu yüzden hiç koymamayı savunanlar da vardır. Ancak alüminyum direk zaten yıldırımı çeker. Direk omurgaya bağlıysa yıldırım oradan denize akar; değilse direğin deniz suyuyla bağlantısı sağlanmalıdır. Aksi halde yıldırım güvertede ya da gövdede bir yeri patlatarak denize ulaşmaya çalışabilir.

Şekil: Direk tepesinden salmaya kadar kısa ve kesintisiz bir iletken yol, yıldırımın gövdeyi delmesi ihtimalini azaltır.

Tek bakışta özet

Motor türleri: yakıta göre benzinli/dizel, çevrime göre 2/4 zamanlı, montaja göre içten/dıştan takma. 2 zamanlı küçük motor: hafif ama verimsiz.
4 zaman: emme – sıkıştırma – iş – egzoz = 4 strok = krankın 2 turu. Tek güç veren zaman iştir.
Dizel: yalnız hava emer, yüksek sıkıştırma (450–650 °C, 25–35 bar), enjektör, kendiliğinden tutuşma; buji yok, daha ağır, daha verimli, daha emniyetli.
Biyel doğrusal hareketi krankta dönmeye çevirir; kam mili supapları açar; volan dönmeyi düzgünleştirir; segman sızdırmazlık sağlar.
Soğutma: kinistin → süzgeç → impeller → (eşanjör) → egzoz → borda. Çalıştırınca egzozdan su gör. Deniz suyu çıkışı ≤ 43–46 °C; kapalı devreye deniz suyu konmaz.
Duman: mavi = yağ yakıyor, siyah = kirli filtre/aşırı yük, sürekli beyaz = su kaçağı.
Çalıştırmadan önce seviyeler, valf, pervane, akü, vites boşta; çalışınca ısınmasını bekle, göstergeleri izle.
Yakıt ikmali: motorlar ve şalterler kapalı, sigara yok, lombozlar kapalı, taşırma yok, sonra havalandır.
Kapalı devre = akım geçer, açık devre = geçmez. Sigorta aynı amperle değiştirilir.
Seri: volt toplanır (12+12 = 24 V, 60 Ah). Paralel: Ah toplanır (12 V, 120 Ah).
Akü: elektrolit plakaların 10–15 mm üstünde, eksilince saf su. Boşalırken asit/yoğunluk azalır. 11,6 V'ta şarj et, 10,6 V altı tamamen boş.
Bilanço: A = W ÷ V, Ah = A × saat; kurşun-asitte kapasite ≈ günlük Ah × 2 (kurs: × 3). Ayrı marş aküsü.
Çarpılan kişi: önce akımı kes, yalıtkanla uzaklaştır, solunum yoksa temel yaşam desteği, doktora göster.

Kendini test et

Önce kartlarla hatırlamayı dene, sonra testi çöz.