Meteoroloji
Denizde hava karadakinden çok daha hızlı tehlikeli hale gelir. Hava raporunu okuyabilen, barometreyi ve gökyüzünü yorumlayabilen denizci kötü havaya yakalanmadan limanda olur.
Neden önemli?
Bu modülün sonunda
- Türkçe rüzgâr adlarını ve estikleri yönleri söyleyebileceksin (Poyraz, Lodos, Karayel…).
- Basınç haritasında rüzgârın yönünü ve kuvvetini tahmin edebileceksin (Buys-Ballot, izobar sıklığı).
- Bofor kuvvetini denizin görünüşünden, knot değerinden ve rapordaki adından tanıyabileceksin.
- Sıcak ve soğuk cephenin, sisin ve bulut türlerinin denizcide ne anlama geldiğini açıklayabileceksin.
- Barometre eğilimi, hava raporu ve gözlemle 6–12 saatlik kaba bir tahmin yapabileceksin.
- Baştan, bordadan ve kıçtan gelen denizde tekneyi nasıl tutacağını ve hava bozunca neler yapacağını bileceksin.
Hava durumu neyle ölçülür, nereden öğrenilir?
Meteoroloji, atmosferdeki olayların nasıl oluşup değiştiğini gözlemleyerek hava tahmini yapan bilim dalıdır. Hava durumu ise atmosferin günlük ya da kısa süreli halidir: sıcaklık, nem, yağış, bulutluluk, görüş (rüyet) ve rüzgârın birleşimi.
Hava bilgisini üç kaynaktan alırsın:
Çıkmadan önce
Planladığın bölgenin hava ve deniz tahminini mutlaka incele (Meteoroloji Genel Müdürlüğü denizcilik tahminleri, bülten ve haritalar).
Kıyı seyrinde: VHF
Kıyı istasyonları hava raporlarını ve fırtına uyarılarını belli saatlerde VHF'ten yayınlar: önce kanal 16'da anons, ardından çalışma kanalında (Türkiye'de kanal 67) yayın.
Açık denizde: NAVTEX
NAVTEX alıcısı meteorolojik ve seyir uyarılarını yazılı mesaj olarak alır (518 kHz uluslararası/İngilizce, 490 kHz ulusal/Türkçe). Büyük gemilerde hava haritası faksı da alınır.
- Termometre
- Sıcaklığı ölçer: cıvalı, alkollü ya da madeni (metal) olabilir. Doğru ölçüm için gölgede ve iyi havalanan bir yerde tutulur.
- Barometre
- Hava basıncını ölçer. Cıvalı barometre daha hassastır, istasyonlarda kullanılır; teknede madeni (aneroid) barometre kullanılır.
- Anemometre
- Rüzgârın hızını (ve rüzgâr göstergesiyle birlikte yönünü) ölçer; genellikle direk başındadır.
- Higrometre / psikrometre
- Havadaki nemi ölçer. Psikrometre, biri kuru biri ıslak iki termometreden oluşur.
Basınç: yüksek, alçak ve izobarlar
Hava basıncı mevsime, sıcaklığa ve Dünya'nın günlük hareketine göre yerden yere değişir. Deniz seviyesinde ortalama (normal) basınç 1013 mb'dır (= 1013 hPa = 760 mmHg).
Yüksek basınç (Y / H / antisiklon)
Basıncın çevresinden yüksek olduğu alan. Hava çoğunlukla kararlı ve iyidir. Haritada genellikle 1013 mb'ın üstündeki değerlerle çevrilidir.
Alçak basınç (A / L / siklon / depresyon)
Basıncın çevresinden düşük olduğu alan. Çapı 100 km'den 2000 km'ye kadar olabilir. Hava kararsızdır: bulut, yağış, kuvvetli rüzgâr getirir.
İzobar (eş basınç eğrisi), haritada basıncı eşit olan noktaları birleştiren çizgidir. Değerler 1013 mb esas alınarak yazılır: üstü yüksek, altı alçak basınç sayılır. Yüksek basınç alanının dil gibi uzayan kısmına yüksek basınç sırtı denir; sırt boyunca basınç iki yanından yüksektir.
Basınç iki şekilde değişir
- Basınç tandansı tendency
- Basıncın zamanla değişimi: aynı yerde 3 saatte ne kadar düştü ya da yükseldi. Tahminin en değerli ipucudur.
- Basınç gradyanı gradient
- Basıncın mesafeyle değişimi: iki yer arasındaki fark. İzobarlar ne kadar sıksa gradyan o kadar büyük, rüzgâr o kadar kuvvetlidir.
Haritada izobar değerleri merkeze doğru 1004, 1000, 996 mb diye azalıyor. Bu merkez nedir ve havası nasıldır?
- Antisiklon; kararlı, iyi hava
- Yüksek basınç sırtı; açık hava
- Alçak basınç (depresyon); kararsız, kötüleşen hava
- Normal basınç; değişiklik beklenmez
Rüzgâr basınçtan doğar: Buys-Ballot kuralı
Rüzgâr, sıcaklık ve basınç farkı yüzünden havanın yüksek basınçtan alçak basınca doğru yatay hareketidir. Dünya döndüğü için hava dümdüz akmaz, sapar:
| Yüksek basınç (Y/H) | Alçak basınç (A/L) | |
|---|---|---|
| Kuzey yarımküre (Türkiye) | saat yönünde, dışarı doğru | saat yönünün tersine, içeri doğru |
| Güney yarımküre | saat yönünün tersine | saat yönünde |
Yerden yüksekte rüzgâr izobarlara neredeyse paralel eser. Deniz yüzeyinde sürtünme onu biraz yavaşlatır ve izobarları alçak basınca doğru hafif bir açıyla keserek esmesine yol açar. İzobarlar sıklaştıkça rüzgâr kuvvetlenir. Rüzgârın yönü her zaman geldiği yönle söylenir: güneybatıdan esen rüzgâr “güneybatı rüzgârı”dır (Türkçe adıyla Lodos). Rüzgâr adlarını ve rüzgâr kuvvetini ölçen Bofor ölçeğini birazdan ayrıntılı göreceksin.
Kuzey Ege'de demirdesin, gerçek rüzgâr güneybatıdan (Lodos) esiyor. Buys-Ballot'a göre alçak basınç merkezi hangi yöndedir?
- Güneydoğunda
- Kuzeybatında (sol kolunun ilerisinde)
- Güneybatında, rüzgârın geldiği yerde
- Kuzeydoğunda
Türkçe rüzgâr adları: rüzgâr geldiği yönle anılır
Rüzgârlar geldikleri yöne göre adlandırılır: "Karayel esiyor" demek rüzgârın kuzeybatıdan geldiği demektir. Akıntılar ise tam tersine gittikleri yöne göre söylenir: "güneye akıntı" güneye doğru akar.
| Rüzgâr | Geldiği yön | Derece | Kerte (32'lik) | Karşısındaki |
|---|---|---|---|---|
| Yıldız | Kuzey (K / N) | 000° | 0 | Kıble |
| Poyraz | Kuzeydoğu (KD / NE) | 045° | 4 | Lodos |
| Gündoğusu | Doğu (D / E) | 090° | 8 | Günbatısı |
| Keşişleme | Güneydoğu (GD / SE) | 135° | 12 | Karayel |
| Kıble | Güney (G / S) | 180° | 16 | Yıldız |
| Lodos | Güneybatı (GB / SW) | 225° | 20 | Poyraz |
| Günbatısı (Batı) | Batı (B / W) | 270° | 24 | Gündoğusu |
| Karayel | Kuzeybatı (KB / NW) | 315° | 28 | Keşişleme |
16'lık rüzgâr gülünde ara (tali) yönler iki komşu adın birleşimidir: Yıldız Poyraz (KKD/NNE), Gündoğusu Poyraz (DKD/ENE), Gündoğusu Keşişleme (DGD/ESE), Kıble Keşişleme (GGD/SSE), Kıble Lodos (GGB/SSW), Batı Lodos (BGB/WSW), Batı Karayel (BKB/WNW), Yıldız Karayel (KKB/NNW).
Hava raporu "Marmara'da Poyraz 5–6" diyor. Rüzgâr hangi yönden gelir, kuzeye açık bir koyda demirli tekne için ne demektir?
- Kuzeydoğudan gelir; koy rüzgâra ve dalgaya açık kalır
- Güneybatıdan gelir; koy korunaklı olur
- Kuzeydoğuya doğru eser; koy korunaklı olur
- Kuzeybatıdan gelir; etkisi olmaz
Deniz ve kara meltemi
Güneş karayı denizden çok daha çabuk ısıtır, gece de kara daha çabuk soğur. Bu fark kıyıda günlük bir rüzgâr düzeni kurar:
Bofor ölçeği: rüzgârın kuvveti ve denizin görünüşü
Rüzgârın hızı, gökyüzünün durumu ve buna bağlı deniz hali uluslararası bir çizelgeyle harf ve rakamlarla gösterilir: Bofor (Beaufort) çizelgesi ve Bofor simgeleri. Rüzgâr kuvveti 0'dan 12'ye kadar numaralanır; denizde anemometre olmasa bile denizin görünüşünden kuvveti tahmin edebilirsin.
| Bofor | Tanım | Knot | m/s | Dalga (olası–en fazla, m) | Deniz |
|---|---|---|---|---|---|
| 0 | Sakin | <1 | 0–0,2 | – | Ayna gibi |
| 1 | Esinti | 1–3 | 0,3–1,5 | 0,1 | Pul pul kırışıklık, köpük yok |
| 2 | Hafif rüzgâr | 4–6 | 1,6–3,3 | 0,2–0,3 | Kısa dalgacık, camsı tepeler, kırılmaz |
| 3 | Tatlı rüzgâr | 7–10 | 3,4–5,4 | 0,6–1 | Tepeler kırılmaya başlar, dağınık köpük |
| 4 | Orta rüzgâr | 11–16 | 5,5–7,9 | 1–1,5 | Dalgalar uzar, beyaz köpüklü tepeler sık |
| 5 | Sert rüzgâr | 17–21 | 8,0–10,7 | 2–2,5 | Uzun orta dalgalar, çok köpük, biraz serpinti |
| 6 | Kuvvetli rüzgâr | 22–27 | 10,8–13,8 | 3–4 | Büyük dalgalar başlar, köpük her yerde |
| 7 | Fırtınamsı rüzgâr | 28–33 | 13,9–17,1 | 4–5,5 | Deniz kabarır, köpük rüzgâr yönünde şeritler |
| 8 | Fırtına | 34–40 | 17,2–20,7 | 5,5–7,5 | Tepeler kopup savrulur, belirgin köpük şeritleri |
| 9 | Kuvvetli fırtına | 41–47 | 20,8–24,4 | 7–10 | Yüksek dalga, tepeler devrilir, serpinti görüşü keser |
| 10 | Tam fırtına | 48–55 | 24,5–28,4 | 9–12,5 | Çok yüksek dalga, yüzey bembeyaz, görüş azalır |
| 11 | Şiddetli fırtına | 56–63 | 28,5–32,6 | 11,5–16 | Olağanüstü yüksek dalga, deniz köpükle kaplı |
| 12 | Orkan (kasırga) | 64+ | 32,7+ | 14+ | Hava köpük ve serpinti dolu, görüş neredeyse yok |
Deniz durumu ve görüş kodları
Raporlarda rüzgârdan ayrı olarak deniz durumu (dalga yüksekliğine göre, 0–9) ve görüş (0–9) kodları da kullanılır. Kurs bunları da "Bofor tablosu" başlığıyla verir; aslında deniz durumu tablosu WMO'nun Douglas ölçeğidir.
| Kod | Deniz durumu | Dalga |
|---|---|---|
| 0 | Durgun (ayna) | 0 m |
| 1 | Çırpıntılı | 0–0,1 m |
| 2 | Düzgün dalgalı | 0,1–0,5 m |
| 3 | Hafif dalgalı | 0,5–1,25 m |
| 4 | Orta dalgalı | 1,25–2,5 m |
| 5 | Kaba dalgalı | 2,5–4 m |
| 6 | Çok kaba dalgalı | 4–6 m |
| 7 | Yüksek dalgalı | 6–9 m |
| 8 | Çok yüksek dalgalı | 9–14 m |
| 9 | Olağanüstü | 14 m üstü |
| Kod | Görüş (deniz seviyesinde yatay) |
|---|---|
| 0 | 50 m'den az |
| 1 | 50–200 m |
| 2 | 200–500 m |
| 3 | 500–1000 m |
| 4 | 1–2 km |
| 5 | 2–4 km |
| 6 | 4–10 km |
| 7 | 10–20 km |
| 8 | 20–50 km |
| 9 | 50 km ve fazlası |
Rüzgâr dalgası, rüzgâr aynı bölgede birkaç saat (kursa göre en az 6 saat) estikçe büyür; dalga boyu rüzgârın süresine ve açık denizdeki esme mesafesine bağlıdır. Rüzgâr dindikten sonra uzaktaki bir fırtınadan gelen uzun, düzgün ve yuvarlak dalgalara soluğan (ölü dalga) denir: rüzgâr olmasa da tekneyi ciddi yalpalatır.
Anemometre ortalama 36 knot gösteriyor, dalga tepelerinin uçları kopup savruluyor. Bofor kuvveti kaçtır?
- 6 – kuvvetli rüzgâr
- 7 – fırtınamsı rüzgâr
- 9 – kuvvetli fırtına
- 8 – fırtına
Haritada rüzgâr okları ve akıntı işaretleri
Hava haritalarında rüzgâr, bir çubuk ve üzerindeki çizgilerle (rüzgâr oku, wind barb) gösterilir. Çubuk istasyondan rüzgârın geldiği yöne doğru uzanır; uçtaki çizgiler hızı verir. Hızlar toplanır: flama + tam çizgi + yarım çizgi = 50 + 10 + 5 = 65 knot.
Deniz suyu yoğunluk, sıcaklık ve seviye farkları ile gel-git yüzünden sürekli hareket eder; bu harekete akıntı denir. Akıntılar genel akıntı ve gel-git akıntısı diye ikiye ayrılır. Haritada ok ile gösterilir, hızı okun üzerine yazılır; ok akıntının gittiği yönü gösterir.
Hava haritasında bir rüzgâr okunun çubuğu istasyondan batıya uzanıyor, ucunda iki tam bir yarım çizgi var. Rüzgâr nedir?
- Batıya doğru esen 25 knot
- Batıdan esen 25 knot (Günbatısı)
- Doğudan esen 20 knot
- Batıdan esen 50 knot
Hava kütleleri ve cepheler
Sıcak ve soğuk hava kütleleri rüzgârla yer değiştirir. Karşılaştıklarında hemen karışmazlar; aralarındaki sınıra cephe denir. İlerleyen sıcak hava soğuk havanın üzerine tırmanır, ilerleyen soğuk hava ise sıcak havanın altına kama gibi girer. Yağışların çoğu cephelerde oluşur. Cepheler en çok alçak basınç merkezlerinin çevresinde gelişir.
Soğuk cephe geçerken
- Basınç yükselir
- Sıcaklık düşer
- Rüzgâr sağa döner (saat yönünde; ör. Lodos'tan Karayel'e)
- Sağanak ve gök gürültüsü, sonra açılma
Sıcak cephe yaklaşırken
- Basınç düzenli düşer
- Bulutlar yükselti azaltarak kalınlaşır
- Önünde geniş yağmurlu bölge
- Görüş azalır, sis/pus olabilir
Lodos esiyor, hava ılık. Birden kara bulutlar geliyor, kısa ve çok şiddetli bir sağanak yağıyor; ardından rüzgâr Karayel'e dönüyor, hava soğuyor ve barometre yükselmeye başlıyor. Ne geçti?
- Sıcak cephe
- Yüksek basınç merkezi
- Soğuk cephe
- Durağan cephe
Bulutlar: yükseklik, tür ve anlam
Bulut, atmosferde asılı duran çok küçük su damlacıkları ya da buz kristallerinin topluluğudur. Oluştukları yüksekliğe göre yüksek, orta ve alçak bulutlar diye ayrılır. Bazıları (Cu, Cb) dikey gelişir ve birkaç katı birden kaplar.
- Sirrüs (Ci)
- Yüksekte ince, tüy/saç gibi, uçları kıvrık bulutlar. Batıdan gelip çoğalırsa ve barometre düşüyorsa kötü hava yaklaşıyordur.
- Altostratus / Nimbostratus
- Güneşi örten gri tabaka (As) kalınlaşıp alçalınca Ns olur: uzun süreli, sürekli yağmur.
- Kümülüs (Cu)
- İyi havanın pamuk bulutları. Öğleden sonra hızla dikey büyüyorlarsa sağanak habercisidir.
- Kümülonimbüs (Cb)
- Örs başlı fırtına bulutu: sağanak, dolu, yıldırım ve ani, kuvvetli rüzgâr hamleleri.
Bulutluluk
Gökyüzünün ne kadarının bulutla kaplı olduğu gözle tahmin edilir; kurs bunu aynaya benzer bir aletle (nefometre / nefoskop) ölçülebilen 0–10 ölçeğiyle anlatır: 0–2 açık gün, 2–8 bulutlu gün, 8–10 kapalı gün. Uluslararası raporlarda gökyüzü 8 parçaya (okta) bölünür; aşağıdaki simgelerde "/8" bu yüzdendir.
| Simge | Gökyüzü / hava | Simge | Gökyüzü / hava |
|---|---|---|---|
| b | Mavi gök, 0–2/8 bulutlu | d | Çisenti |
| bc | Kısmen bulutlu, 3–5/8 | e | Yağışsız, rutubetli hava |
| c | Bulutlu, 6–8/8 | f | Sis |
| o | Tamamen kapalı | g | Kasvetli hava |
| r | Yağmur | rs | Sulusepken |
| p | Geçici sağanak | s | Kar |
| h | Dolu | t | Gök gürlemesi |
| l | Şimşek | q | Bora (ani şiddetli rüzgâr) |
| m | Dumanlı (puslu) | u | Korkunç (tehditkâr) gök |
| v | Olağanüstü iyi görüş | w | Nemli (çiy) |
| x | Kuru hava | z | Tozlu, puslu hava |
Sabah gökyüzü açık. Öğleye doğru batıdan ince, tüy gibi yüksek bulutlar geliyor, giderek gri bir tabakaya dönüşüyor; barometre de düşüyor. Bu ne anlatır?
- Sıcak cephe / alçak basınç yaklaşıyor; önümüzdeki saatlerde hava bozacak
- Yüksek basınç kuruluyor; hava daha da iyileşecek
- Soğuk cephe geçti; hava açılacak
- Deniz meltemi başlıyor; önemi yok
Sıcaklık, nem ve sis
Raporlarda hava sıcaklığa ve neme göre kelimelerle de tarif edilir:
| Tanım | Sıcaklık |
|---|---|
| Çok soğuk | 7 °C ve altı |
| Soğuk | 8–12 °C |
| Serin | 13–17 °C |
| Ilıman | 18–22 °C |
| Ilık | 23–27 °C |
| Sıcak | 28–32 °C |
| Çok sıcak | 33 °C ve üstü |
| Tanım | Bağıl nem |
|---|---|
| Çok kuru | %0–40 |
| Kuru | %40–70 |
| (normal) | %70–85 — kursta tanımlanmamış |
| Nemli | %85–95 |
| Çok nemli | %95–100 |
Not: Kurs tablosunda "çok soğuk" için "−7 °C'nin altı" yazıyor; bu, −7 ile +7 arasını tanımsız bırakan bir yazım hatasıdır. Tablo 7 °C ve altı olarak düzeltildi.
Bağıl nem, havadaki su buharının, o sıcaklıkta havanın taşıyabileceği en fazla buhara oranıdır (%). Soğuyan hava aynı buharı taşıyamaz; sıcaklık çiy noktasına indiğinde buhar yoğunlaşır: çiy, sis ya da bulut oluşur. Nem psikrometre ile ölçülür: bir termometrenin haznesi sürekli ıslak bir bezle sarılır. Islak termometre buharlaşmayla soğur; kuru ile ıslak arasındaki fark bir nem çizelgesinde okunur. Fark büyükse hava kuru, fark sıfıra yakınsa hava doymuş (sis riski yüksek).
Sis ve pus
Sis, yere/denize yakın havada asılı kalan görünür su damlacıklarıdır ve görüşü 1 km'nin (1000 m) altına düşürür. Görüş 1 km'nin üstündeyse bu hafif sise pus denir.
- Radyasyon sisi
- Açık ve durgun gecelerde zemin ve üstündeki hava ısı kaybederek soğur; altta soğuk, yukarıda daha sıcak hava (ters sıcaklık dağılımı) oluşur. Hava çiy noktasına inince sis olur. Gece başlar, gün ısınınca öğleye doğru kalkar.
- Kıyı ve deniz sisi adveksiyon
- Ilık ve nemli hava kütlesi yatay hareketle kendinden soğuk bir deniz ya da kıyı üzerinden geçerken alttan soğur.
- Yer şekli sisi orografik
- Ilık, nemli hava eğimi az bir yamaç boyunca yükselir, soğur ve buharı yoğunlaşır.
- Cephe sisi
- Sıcak hava cephede soğuk havanın üzerine çıkar; yoğunlaşan su yağış olarak soğuk havaya düşer, soğuk havanın nemi artar ve sis ya da alçak bulut oluşur.
Mayıs sabahı, ılık ve nemli güney rüzgârı daha soğuk olan denizin üzerinden esiyor ve deniz üstünde yoğun sis oluşuyor. Bu hangi sistir?
- Radyasyon sisi
- Adveksiyon (deniz/kıyı) sisi
- Orografik sis
- Pus
Hava raporu terimleri
Raporları anlamak için bilmen gereken kelimeler üç grupta:
- Antisiklon yüksek basınç
- Basıncın çevresinden yüksek olduğu alan. Hava genellikle kararlı ve iyidir. Kuzey yarımkürede çevresinde hava saat yönünde, güneyde tersine döner.
- Depresyon / siklon alçak basınç
- Basıncın çevresinden az olduğu, 100–2000 km çaplı alan. Hava kararsızdır. Kuzey yarımkürede saat yönünün tersine döner.
- Yüksek basınç sırtı
- Yüksek basınç alanının kenara doğru uzanan dili; sırt boyunca basınç iki yanından yüksektir.
- Muson
- Kara ile deniz arasındaki mevsimlik sıcaklık-basınç farkından doğan, aylarca (yaklaşık 3 ay) kesintisiz esen mevsim rüzgârı. Güney, Güneydoğu ve Doğu Asya'da görülür.
- Dalga
- Deniz yüzeyinde esen rüzgârın oluşturduğu su hareketi.
- Soluğan ölü dalga
- Uzakta süren ya da biten bir fırtınadan gelen, rüzgârsız havada da süren uzun, yüksek dalgalar.
- Açık
- Gökyüzü tamamen açık ya da yalnızca ince bulutlu.
- Güneşli
- Günün çoğu güneşli geçen açık hava.
- İyi hava
- Bulutlar gökyüzünün 6/8'inden azını kaplıyor; ya da daha fazlasını kaplasa bile güneşi engellemeyen ince bir tabaka.
- Bulutlu
- Gökyüzünün 6/8'i ile 8/8'i bulutla kaplı.
- Kapalı
- Gökyüzü koyu ve kalın bulutlarla tamamen kapalı.
- Sis / pus
- Görüş 1000 m'nin altında: sis. 1000 m'nin üstünde: pus.
- Yağmur
- Kalın, koyu bulutlardan düşen su damlaları.
- Çisenti
- Çok küçük damlacıklardan oluşan ince yağış.
- Sağanak
- Öncesi ve sonrası iyi hava olan, aniden başlayıp aniden biten kuvvetli yağış.
- Gök gürültülü sağanak
- Gök gürültüsüyle birlikte, şiddeti kısa aralıklarla artıp azalan yağış (Cb'den).
- Dolu
- Bulut içinde donan damlacıkların kat kat büyüyerek oluşturduğu buz taneleri.
- Çiy
- Gece soğuyan havanın sıcaklığı çiy noktasının altına inince nemin yüzeylerde (çim, güverte) damlacık olarak yoğunlaşması; sabah erken görülür.
- Don, kırağı
- Sıcaklık donma noktasının altına inince oluşur. Yerdeki donma toprağın donmasıdır; kırağı, buharın bitkilerin ve nesnelerin üstünde doğrudan buz kristali olmasıdır.
Rüzgâr hiç yok, ama tekne demirde uzun ve yuvarlak dalgalarla sürekli yalpalıyor. Bu dalgaların adı nedir?
- Muson
- Sağanak
- Bora
- Soluğan (ölü dalga)
Barometre ve gözlemle yerel tahmin
Hava tahmininde en güçlü aracın barometredir. Tek bir değerden çok eğilime (tandans) bak: son 3 saatte ne kadar ve ne hızla değişti? Aşağıdaki kurallar 6–12 saatlik tahmin için makul doğruluk verir.
| Barometre ne yapıyor? | Ne anlama gelir? |
|---|---|
| Düşüyor | Fırtına, yağmur ya da ısınma yaklaşıyor. |
| Yükseliyor | İyi, kuru ve daha serin hava. |
| Yavaş, düzenli, orta hızda düşüş | Bir alçak basınç alanı geçiyor; belirgin bir değişiklik beklenmez. |
| Ani düşüş (küçük de olsa) | Yakında türbülans: rüzgâr ve kısa sağanaklar. |
| Uzun süren belirgin düşüş | 5–6 saat içinde fırtına. |
| Uzun, yavaş, sürekli düşüş | Uzun süreli kötü hava. |
| Basınç orta/yüksek ve hava iyiyken ani yükseliş | Bir alçak basınç yaklaşıyor; barometre yakında düşecek. |
| Basınç düşükken ani yükseliş | Kısa süreli iyi hava. |
| Uzun ve belirgin yükseliş | Önümüzdeki birkaç gün iyi hava. |
Gözlemle tahmin kuralları (≈ 6 saat)
- Bulutsuz bir gün ve rüzgârsız, açık bir geceden sonra sabah sis beklenebilir. (Kurstaki "rüzgârlı olursa" ifadesi hatalıdır; rüzgâr radyasyon sisini dağıtır.)
- Barometrenin düşmesi kötü havanın işaretidir.
- Barometrenin yükselmesi her zaman iyi hava demek değildir: kararsız havada hızlı bir yükselişi hızlı bir düşüş izleyebilir. Barometre hızla yükselip aynı seviyede en az 12 saat kalırsa sonraki 24 saat, 24 saat kalırsa sonraki birkaç gün kararlı hava beklenir.
- Yüksek, ince, uçları kıvrık sirrüsler batıdan geliyor, barometre düşüyor ve rüzgâr yön değiştiriyorsa kötü hava beklenir.
- Yüksekteki bulutların hızlı hareketi kötü havanın habercisidir.
- Soğuk cephe geçtikten sonra barometre normalde yükselir. Yeniden düşmeye başlarsa arkadan yeni bir sistem geliyordur: daha kötü hava beklenebilir.
Resmî raporu okumak
Meteoroloji istasyonları gözlemleri tahmine çevirir; deniz için rüzgâr haritaları ve metin bültenleri yayınlar. Aşağıdaki gibi bir denizcilik bülteni bölge bölge ve saat aralığıyla verilir (rüzgâr Bofor olarak, saatler UTC):
| Güney Ege (Çeşme–Fethiye) | 06:00–12:00 UTC | 12:00–18:00 UTC |
|---|---|---|
| Fırtına | Fırtına beklenmiyor | Fırtına beklenmiyor |
| Hava | Parçalı bulutlu | Parçalı bulutlu |
| Rüzgâr | Kuzey ve kuzeybatıdan 4 ila 6 | Kuzey ve kuzeybatıdan 4 ila 6 |
| Dalga | 1,5–2,5 m | 1,5–2,5 m |
| Görüş | İyi | İyi |
Örnek bülten, kursta Devlet Meteoroloji İşleri'nin (bugünkü MGM) izniyle verilmiştir. Rüzgâr haritalarında denizlere Bofor aralıkları ("4–6, akşam 5–7") ve rüzgâr okları işlenir.
Yukarıdaki bültene göre öğleden sonra Çeşme'den Kuşadası'na (güneye) 7 m'lik bir motoryatla çıkacaksın. En doğru yorum hangisi?
- Fırtına yok, deniz sakin; sorun yok
- Rüzgâr güneyden 4–6, pruvadan alacaksın
- Kuzeyli–kuzeybatılı 4–6 ve 1,5–2,5 m dalga: küçük tekne için zorlu, dalgayı kıçtan alacaksın
- Görüş kötü, sis bekleniyor
Ağır havada tekne: baştan, bordadan, kıçtan gelen deniz
Rüzgâr denizde karadakinden çok daha etkilidir; bu yüzden tekneyle çıkmadan önce hava raporu mutlaka alınır. Ağır havada teknenin nasıl davranacağını dört şey belirler: teknenin tasarımı ve dayanıklılığı, motor gücü, izlenen rota ve rüzgâr, dalga, akıntı.
Kötü havayı erken fark etmek için şunları izle: basınç değişimi (özellikle barometre), rüzgârın yön ve şiddet değişimi (fırtınadan önce rüzgâr genellikle yön değiştirir ve zaman zaman sertleşir), sıcaklık değişimi, dalga tepelerindeki kırılmalar ve bulut türündeki değişim.
Büyük dalgalarda en iyisi dalgayı mümkün olduğunca baş omuzluktan (pruvanın 30–45° yanından) almaktır. Teknenin en güçlü yeri baş taraftır.
- Fazla güç verirsen tekne dalga tepesinden uçar ve çukura çarpar: tekneye ve içindekilere zarar verir.
- Az güç verirsen dalga teknenin üzerine kırılır, güverteyi su basar.
En büyük tehlike yalpanın artması ve alaboradır. Dalgayı tam bordadan almak yerine rotayı değiştirip dalgaya farklı bir açıyla yaklaş; dalgayı mümkün olduğunca kıç omuzluktan almak yalpayı azaltır. Gerekirse hedefe zikzak rotalarla git.
Batma veya alabora tehlikesi vardır; tekne dalganın önünde sörf yapar ve dümen dinleme gücü azalır. Gaz koluyla tekneyi dalganın arkasında tut, dalga teknenin kıçında kırılsın.
Dümeni dinletecek güç kalmazsa tekne bordasını dalgaya döner (kıçtan kaçma, broaching) ve alaboraya açık kalır. Motor çalışmıyorsa deniz demiri ya da el incesine bağlı sağlam bir kova atarak baş veya kıçı dalgaya yönelt; yalpa azalır.
Hava bozarsa yapılacaklar
- Herkesin can yeleği giydiğinden emin ol; gerekirse emniyet kemeri/hattı bağla.
- Tekneyi su almayacak hale getir: lombozları, kaportaları, menholleri kapat.
- Yalpada devrilebilecek, uçabilecek her şeyi sabitle.
- Teknedekileri mümkün olduğunca kapalı mahallerde tut.
- Hızı ve rotayı dalgaya göre ayarla; tekneyi dalgaya daha çok maruz bırakacak yüksek hızdan kaçın, emniyetli hızda ilerle.
- Kıyı yakınsa sahile, rüzgârın büyük dalga yapamayacağı sakin bir limana ya da rüzgâraltı sağlayan bir adanın arkasına yönel.
- Acil bir durumda vakit kaybetmeden yetkililere haber ver (VHF 16).
Fırtınada kıçtan gelen dalgalarla limana koşuyorsun. Tekne dalganın önünde hızlanıp dümen dinlememeye başladı. Doğru hareket hangisi?
- Tam gaz verip dalgayı geçmeye çalışmak
- Gazı ayarlayıp tekneyi dalganın arkasında tutmak, dalganın kıçta kırılmasını sağlamak
- Motoru durdurup bordayı dalgaya vermek
- Dalgayı tam bordadan alacak şekilde dönmek
Tek bakışta özet
- 1013 mb = 760 mmHg normal basınç. Y/H/antisiklon = yüksek, iyi hava; A/L/siklon/depresyon = alçak, kötü hava.
- Rüzgâr Y'den A'ya eser. Kuzey yarımkürede Y etrafında saat yönünde, A etrafında tersine. İzobar sık = rüzgâr kuvvetli.
- Buys-Ballot: sırtını rüzgâra ver, alçak basınç sol kolunun biraz ilerisinde (güney yarımkürede sağda).
- Rüzgâr geldiği, akıntı gittiği yönle anılır. Yıldız K, Poyraz KD, Gündoğusu D, Keşişleme GD, Kıble G, Lodos GB, Günbatısı B, Karayel KB.
- Gündüz deniz meltemi (denizden karaya), gece kara meltemi (karadan denize).
- Bofor: 4 = 11–16 kn, 6 = 22–27, 7 = 28–33, 8 (fırtına) = 34–40, 12 = 64+ kn. Rüzgâr oku: yarım 5, tam 10, flama 50 kn.
- Sıcak cephe: yatık, Ci→Cs→As→Ns, uzun yağmur. Soğuk cephe: dik, Cb, kısa sağanak; geçince basınç ↑, sıcaklık ↓, rüzgâr sağa döner.
- Sis: görüş < 1 km; pus: > 1 km. Radyasyon (gece, karada), adveksiyon (ılık hava soğuk denizde), orografik (yamaç), cephe sisi.
- Barometre hızlı düşüyor = fırtına 5–6 saat içinde; uzun belirgin yükseliş = birkaç gün iyi hava.
- VHF kanal 16 anons / 67 hava; NAVTEX 518 kHz (İng.) ve 490 kHz (Tr).
- Ağır hava: dalgayı baş omuzluktan al, bordadan gelen dalgayı kıç omuzluğa çevir, kıçtan gelende dalganın arkasında kal. Can yelekleri, kapat, sabitle, rüzgâraltına git.
Kendini test et
Önce kartlarla hatırlamayı dene, sonra testi çöz.