Modül 03

Manevra, Yanaşma ve Ayrılma

Teknenin freni yok, dümeni geç cevap verir ve rüzgâr her an onu yana iter. Bu modülde pervaneyi, dümeni ve halatları birlikte kullanarak rıhtıma sakin yanaşmayı ve rıhtımdan kontrollü ayrılmayı öğreneceksin.

≈ 45 dk6 animasyon4 etkileşimli çalışma35 soru · 42 kart

Neden manevra en zor kısımdır?

Bu modülün sonunda

  • Pervanenin padıl etkisiyle teknenin kıçının hangi yöne kaçacağını tahmin edebileceksin.
  • Dümen ve makine komutlarını Türkçe ve İngilizce olarak verebilecek ve anlayabileceksin.
  • Baş, kıç, açmaz ve koltuk (spring) halatlarını adlandırıp görevlerini söyleyebileceksin.
  • Rüzgârın yönüne göre yanaşma ve ayrılma için hangi halatın önce verileceğini ve hangi halata çalışılacağını seçebileceksin.
  • Aborda ile kıçtan kara bağlamayı ve şamandıraya bağlanmayı ayırt edebileceksin.
  • Bir yelkenlinin rüzgâra göre seyir yönünü (orsa, apaz, pupa…) ve kontrasını tanıyabileceksin.

Resmî eğitim de bunu açıkça söyler: yanaşma, gemiciliğin en zor işlerinden biridir ve burada anlatılan manevralar tavsiye niteliğindedir. En uygun manevra; teknenin kendi davranışına, o anki rüzgâr ve deniz koşullarına göre değişir. Bu yüzden önce teknenin nasıl tepki verdiğini açık denizde, kimseye çarpma riski yokken dene.

Manevrayı etkileyen dört güç

Rıhtımdan ayrılmak, yanaşmak, demirlemek ya da denize düşen birini almak: hepsi hızın ve yönün değiştiği işlerdir ve hepsinde aynı dört güç devrededir. İkisi senin elinde, ikisi değil.

Pervane1Pervanepervane suyuileri itmeBoyuna itme + kıçı yana atan padıl etkisiDümen2Dümensu dümene çarpar → baş dönerDümen ancak üzerinden su akarken çalışırRüzgâr3Rüzgârrüzgârserbest tekne bordasını rüzgâra verirFribord yüksekse etkisi daha büyükAkıntı4Akıntıistenen rotaakıntıTekneyi bütün olarak rotadan kaydırır
Şekil: Manevrayı etkileyen dört etken. Pervane ve dümen senin elinde; rüzgâr ve akıntıyı ise hesaba katman gerekir. Kesikli tekne: etkinin tekneyi götürdüğü yer.
Pervane propeller
Tekneyi ileri ya da geri iter. Yan etkisi olarak kıçı bir tarafa da atar (padıl etkisi).
Dümen rudder
Üzerinden akan suyu saptırarak tekneyi döndürür. Su akmıyorsa dümen işe yaramaz.
Rüzgâr
Teknenin su üstündeki kısmını iter. Fribordu (su hattından güverteye yükseklik) yüksek tekneler daha çok etkilenir.
Akıntı
Tekneyi olduğu gibi rotasından kaydırır. Dar kanallarda, girdaplı yerlerde ve güçlü akıntıda özellikle dikkat.

Manevra için hıza ihtiyaç vardır. Dümenin çalışması için yelpazesinden su akmalıdır; dümen etkisini artırmak istiyorsan makineye biraz yol verirsin, böylece pervane suyu doğrudan dümene çarpar. Öte yandan tekne, karadaki bir araçtan farklı olarak komutlara geç cevap verir: dümeni bastıktan birkaç saniye sonra döner, makineyi durdurduktan çok sonra durur.

Tekne rıhtımın yanında neredeyse durmuş, başı dönmüyor. Dümen tam sancakta. Başı sancağa çevirmenin en etkili yolu nedir?

  1. Dümeni biraz daha sancağa basmak
  2. Tornistan vermek
  3. Dümen sancakta kalırken kısa bir ileri yol vermek
  4. Makineyi stop edip beklemek
Dümen yalnızca üzerinden su geçerken çalışır. Kısa bir ileri yol pervane suyunu doğrudan dümen yelpazesine çarptırır ve tekne henüz hızlanmadan başı döndürür. Dümen zaten en fazla basılmış; tornistanda ise pervane suyu dümene çarpmaz.

Pervanenin padıl etkisi: kıç yana yürür

Pervane kanatları eğik olduğu için suyu tam omurga doğrultusunda değil, biraz da yana iter. Alt kanat üst kanattan daha derinde ve daha yoğun suda çalıştığı için yana itişi daha güçlüdür. Sonuç: pervane tekneyi ileri ya da geri götürürken kıçı da bir tarafa atar. Buna padıl etkisi ya da pervanenin enine etkisi denir (İngilizce prop walk).

Sağa devirli pervane
İleri yolda, kıçtan bakınca saat yönünde döner. Tek makineli teknelerde en yaygını.
Sola devirli pervane
İleri yolda, kıçtan bakınca saat yönünün tersine döner.
Sağa ve sola devirli pervane kıçtan görünüşkıçtan bakışİSKELESANCAKSağa devirli: ileri yolda saat yönünde döneralt kanat kıçı sancağa “yürütür”Sağa devirli pervane üstten: ileriSağa devirli · İLERİ YOLİSKELESANCAKilerikıç → sancağabaş → iskeleyeİskeleye dönmek kolay, sancağa zorSağa devirli pervane üstten: tornistanSağa devirli · TORNİSTANİSKELESANCAKgerikıç → iskeleyebaş → sancağaSancağa dönmek kolay (kıç iskeleye)
Şekil: Sağa devirli pervane. Pervaneyi deniz dibinde yuvarlanan bir tekerlek gibi düşün: kıçtan bakınca saat yönünde dönen tekerlek sağa yuvarlanır ve ileri yolda kıçı sancağa götürür (baş iskeleye kaçar). Tornistanda pervane ters döner, kıç iskeleye kaçar. Sola devirli pervanede her şeyin tersi geçerlidir.

Sağa devirli pervanede ileri yolda kıç sancağa, baş iskeleye kaçar; bu yüzden iskeleye dönmek kolaydır. Tornistanda pervane ters döner ve kıç iskeleye kaçar. Etki en çok tornistanda ve düşük hızda hissedilir, çünkü o sırada dümen neredeyse hiç çalışmaz.

Üstten görünüşte kıçın hangi yöne yürüdüğünü, sağdaki kıçtan görünüşte pervanenin dönüş yönünü izle. Tornistanda etki çok daha belirgindir; bu yüzden yanaşma bordası pervaneye göre seçilir.

Sağa devirli tek pervaneli bir teknede tornistan verdin. Kıç hangi tarafa kaçar?

  1. Sancağa
  2. İskeleye
  3. Hiçbir tarafa, tekne düz geri gider
  4. Dümenin basıldığı tarafa
Tornistanda sağa devirli pervane saat yönünün tersine döner; padıl etkisi kıçı iskeleye atar. Bu yüzden sağa devirli teknelerle iskele bordadan yanaşmak kolaydır: tornistan hem durdurur hem de kıçı rıhtıma yaklaştırır.

Rüzgâr ve akıntı: hesaba katman gereken güçler

Rüzgâr teknenin su üstünde kalan kısmına etki eder. Yüksek fribordlu bir motoryat, üst yapısıyla birlikte koca bir yelken gibidir; alçak bir yelkenliye göre çok daha fazla sürüklenir. Rüzgârın olumsuz etkisini dümen ve makineyle dengelersin.

Fribord yüksekliği ve rüzgâr alanımotoryat: yüksek fribordyelkenli: alçak fribordrüzgârMavi alan: rüzgârın ittiği yüzeySerbest teknenin rüzgârda dönmesirüzgârBaş rüzgâr altına düşer, tekne bordasını verir
Şekil: Solda: rüzgâr, teknenin su üstündeki yüzeyini iter; yüksek fribordlu motoryat alçak bir yelkenliden çok daha fazla etkilenir. Sağda: hiçbir yere bağlı olmayan tekne yavaşladıkça rüzgâra bordasını verir; baş genellikle kıçtan önce rüzgâr altına düşer.

Hiçbir yere bağlı ya da demirli olmayan bir tekne yavaşladıkça rüzgâra bordasını verme eğilimi gösterir. Çoğu teknede baş, kıçtan daha hafif ve sığdır; bu yüzden rüzgâr önce başı düşürür. Yanaşırken başın rüzgâra kaptırılmaması bu yüzden önemlidir.

Akıntı ise tekneyi bütün olarak istenen rotadan uzaklaştırır. Şiddetli akıntıda, girdaplı alanlarda ve özellikle dar kanallarda tekneyi rotada tutmak için baştan buna göre açı vermen gerekir.

Aynı rüzgârda hangisi daha fazla etkilenir?

  1. Yüksek fribordlu ve üst yapısı büyük bir motoryat
  2. Alçak fribordlu bir yelkenli
  3. İkisi aynı etkilenir, çünkü rüzgâr su altına etki eder
  4. Sadece su hattı uzun olan tekne
Rüzgâr teknenin su üstündeki yüzeyine çarpar. Fribord ve üst yapı büyüdükçe rüzgârın ittiği alan büyür. Su altındaki kısım ise tekneye direnç sağlar; akıntının etkisi oradan gelir.

Dümen komutları: kısa, net, tekrarlanır

Dümen tutan kişiye serdümen denir. Dümen elektrikli ya da hidrolik bir donanımla çalışır; açık denizde ayarlanan rotayı kendiliğinden tutan otopilot da çoğu teknede bulunur. Manevrada komutlar yanlış anlaşılırsa sonuç kaza olabilir; bu yüzden standart kalıplar kullanılır.

Dümen açı göstergesi40302010010203040İSKELESANCAK“İskele yirmi”: dümen 20° iskeledeMakine telgrafı kademeleriTAM YOL İLERİFULL AHEADYARIM YOL İLERİHALF AHEADAĞIR YOL İLERİSLOW AHEADPEK AĞIR YOL İLERİDEAD SLOW AHEADSTOP / DURSTOPPEK AĞIR YOL TORNİSTANDEAD SLOW ASTERNAĞIR YOL TORNİSTANSLOW ASTERNYARIM YOL TORNİSTANHALF ASTERNTAM YOL TORNİSTANFULL ASTERN
Şekil: Solda dümen açı göstergesi: kırmızı yarım iskele, yeşil yarım sancak; ibre dümenin kaç derece basıldığını gösterir. Sağda makine telgrafı: üst yarı ileri yol (yeşil), ortada STOP, alt yarı tornistan (kırmızı). Kol şu an “ağır yol ileri”de.
Türkçe komutİngilizceAnlamı
İskele / sancak alabandaHard a port / Hard a starboardDümeni söylenen tarafa gidebileceği en son açıya bas. Bu açı teknenin yapısına göre genellikle 30–35°’dir.
İskele / sancak on, yirmi…Port / Starboard ten, twenty…Dümeni söylenen tarafa, söylenen derece kadar bas (ör. “İskele 10”, “Sancak 20”).
OrtalaMidshipsDümeni sıfıra, pruva–pupa hattına getir.
KarşılaMeet herDönen teknenin dönüşünü durdurmak için dümeni kısa süre ters tarafa bas.
Viya / Viya böyleSteady / Steady as she goesPruva şu an nereyi gösteriyorsa o rotada tut. Derece ile de verilebilir: “257’de viya”.
Kaç böyle?What’s her head? / How’s her head?Pruva kaç dereceyi gösteriyor? (soru)
Dümen tamamFinished with wheelDümenle iş bitti; dümen motorları kapatılabilir.

Tekne sancağa dönerken istenen rotaya yaklaştı. Dönüşün fazla gitmemesi için dümeni kısa süre iskeleye basıp dönüşü durdurmak hangi komutla istenir?

  1. Ortala
  2. Viya böyle
  3. İskele alabanda
  4. Karşıla
“Karşıla” (meet her), dönmekte olan teknenin dönüşünü ters dümenle durdurma komutudur. Sonrasında rotayı tutmak için “viya” verilir. Ortala sadece dümeni sıfırlar; tekne bir süre daha dönmeye devam eder.

Makine komutları ve durmak

Makinenin ileri ve geri hızı makine telgrafı ile ayarlanır; kademeler telgrafın üzerinde yazılıdır. Küçük teknelerde telgraf yerine tek bir gaz-vites kolu vardır, ama komutların adı aynıdır. İleri yolda ve tornistanda hız “tam yol / yarım yol / ağır yol / pek ağır yol” ile verilir.

Türkçeİngilizce
Tam yol ileriFull ahead
Yarım yol ileriHalf ahead
Ağır yol ileriSlow ahead
Pek ağır yol ileriDead slow ahead
Hazır olStand by
Stop / DurStop
Pek ağır yol tornistanDead slow astern
Ağır yol tornistanSlow astern
Yarım yol tornistanHalf astern
Tam yol tornistanFull astern

Frenin yok: nasıl durursun?

Teknede fren sistemi yoktur. Durmak için makineyi gidiş yönünün tersine çalıştırırsın; bu yüzden yavaşlamak ve durmak tahmin ettiğinden uzun sürer. Doğru sıra:

  1. Gaz kolunu hafiflet (yolu kes).
  2. Vitesi boşa al ve bir an bekle; dişlilerin korunması için ileriden doğrudan geriye atlama.
  3. Tornistan ver, tekne durana kadar gerektiği kadar tut, sonra yine boşa al.

Rıhtıma yaklaşan teknede durmak için doğru sıra hangisidir?

  1. Tornistan → gazı azalt → boşa al
  2. Gazı azalt → boşa al → tornistan
  3. Boşa al → dümen alabanda → stop
  4. Doğrudan tam yol tornistan
Önce yol kesilir, vites boşa alınır, ardından tornistanla tekne durdurulur. İleriden doğrudan tam yol tornistana atlamak şanzımana zarar verir ve padıl etkisiyle kıçı sert şekilde bir tarafa savurur.

Palamar halatları: her birinin bir görevi var

Tekneyi rıhtıma, şamandıraya ya da başka bir yere bağlayan halatlara palamar halatları denir. Adlarını, tekneye hangi yönde kumanda ettiklerine göre alırlar. Bir halatın görevini bulmanın en kolay yolu: halatı gerdiğinde tekneyi hangi yöne gitmekten alıkoyar?

Palamar halatları: baş, kıç, açmaz ve koltuk (spring)RIHTIM123456başİskele bordasından aborda (paralel) bağlı tekneSancak tarafı açıkta
  1. Kıç halatı: Kıçtan geriye doğru verilir; teknenin ileri gitmesini önler.
  2. Kıç açmazı: Kıçtan rıhtıma dik verilir; kıçın rıhtımdan açılmasını önler.
  3. Kıç koltuk (kıç spring): Kıçtan ileriye doğru çapraz verilir; teknenin geri gitmesini önler.
  4. Baş koltuk (baş spring): Baştan geriye doğru çapraz verilir; teknenin ileri gitmesini önler.
  5. Baş açmazı: Baştan rıhtıma dik verilir; başın rıhtımdan açılmasını önler.
  6. Baş halatı: Baştan ileriye doğru verilir; teknenin geri gitmesini önler.

Halatlar rıhtımdaki babalara (bollard) ya da anelelere (rıhtıma gömülü demir halkalar) volta edilir. Baba veya anelenin yeri halatın tekneyle uygun açı yapmasını belirler: baş ve kıç halatı uzun ve yatık, açmazlar kısa ve dik, springler çaprazdır.

Rıhtımdaki teknenin geriye doğru kaymasını hangi iki halat önler?

  1. Kıç halatı ve baş spring
  2. Baş açmazı ve kıç açmazı
  3. Baş halatı ve kıç spring
  4. Kıç halatı ve kıç açmazı
Baş halatı baştan ileriye, kıç spring kıçtan ileriye uzanır; ikisi de gerildiğinde tekneyi ileri çeker, yani geri gitmesini önler. Kıç halatı ve baş spring ise ileri gitmeyi önler; açmazlar tekneyi rıhtıma yakın tutar.

Yanaşmadan ve ayrılmadan önce

İyi bir manevra, halatlar ve usturmaçalar önceden hazırsa yarı yarıya bitmiş demektir. Manevra karakteristiğini de bilmelisin: dümen basınca tekne ne kadar hızlı döner, dönüş dairesi ne kadar geniş, stop ya da tornistanda ne kadar mesafede durur, padıl etkisi ne yöne?

Yanaşma hazırlığı

  • Tekne içi haberleşme (el telsizi, işaretler) denenir.
  • Palamar halatları bağlama noktalarına bağlanıp roda edilerek (düzgünce sarılıp) hazırlanır.
  • Acil durum için ya da demirle yanaşılacaksa demir fundaya (denize bırakılmaya) hazırlanır, ırgat (demir vinci) kontrol edilir.
  • Usturmaçalar yanaşılacak bordaya sarkıtılır.
  • Gerekirse aydınlatma yapılır.

Ayrılma (avara etme) öncesi

  • Motor çalıştırılır ve yeterince ısınması beklenir.
  • Halatlar babalardan fora edilir (çözülür), sarılıp teknede emniyete alınır.
  • Suda pervaneye dolanabilecek halat kalmadığından emin olunur.
  • Çevrenin neta (engelsiz) olduğu kontrol edilir; hız sınırlarına uyulur.
  • Demirli tekneler, balıkçılar ve yüzenlerin yanında emniyetli hız ve rota seçilir.
Aborda olmak
Bordayla rıhtıma ya da başka bir tekneye yanaşıp bağlanmak.
Avara etmek
Rıhtımdan ayrılmak; dümen ve makineyle teknenin rıhtımdan açılmasını sağlamak.
Volta etmek
Halatı babaya ya da koç boynuzuna sararak bağlamak.
Fora etmek
Halatı bağlı olduğu yerden çözmek, serbest bırakmak.
Roda etmek
Kullanılmayan halatı kullanıma hazır şekilde düzgünce sarmak.
Neta
Engelsiz, temiz, hazır (ör. “pervane neta”).
Usturmaça fender
Borda ile rıhtım arasına konan darbe emici yastık.
Baba / anele
Rıhtımdaki bağlama direği / rıhtıma gömülü bağlama halkası.

Yanaşma: rüzgâra göre beş durum

Yanaşma yöntemini belirleyen asıl şey rüzgârın (ve akıntının) rıhtıma göre yönüdür. Önce durumu adlandır, sonra planını kur. Her durumda ortak kurallar: en düşük dümen dinleyen hızla gel, temas noktasına usturmaça koy ve baş omuzlukta durumu izleyen birini bulundur. Aşağıdaki çizimlerde rıhtım üstte, tekne iskele bordasından yanaşıyor.

Rüzgâr rıhtıma doğru: yanaşma adım 11RIHTIMrüzgâr ↑ rıhtıma doğruRıhtıma paralel, çok yavaş yaklaşRüzgâr rıhtıma doğru: yanaşma adım 22RIHTIMStop: rüzgâr tekneyi rıhtıma iterRüzgâr rıhtıma doğru: yanaşma adım 33RIHTIMbaş halatıkıç halatıBaş ve kıç halatlarını volta et

En kolay durum: rüzgâr ve akıntı seni zaten rıhtıma götürecek. Tek risk, fazla hızlı yanaşıp sert çarpmaktır. Bu yüzden rıhtımın biraz açığında dur ve gerisini rüzgâra bırak.

  1. Rıhtıma mümkün olduğunca paralel ve yavaşça yaklaş. Usturmaçalar bordada, tüm uzunluk boyunca.
  2. Yanaşacağın yerin hizasında, rıhtımdan bir iki metre açıkta, makine kumandalarıyla tekneyi durdur.
  3. Rüzgâr ve akıntı tekneyi yan yan rıhtıma düşürür. Baş ve kıç aynı anda gelsin diye gerekirse kısa makine hareketleriyle düzelt.
  4. Baş ve kıç halatlarını volta ederek aborda ol; ardından springleri ver.
Sağ alttaki telgrafa bak: yaklaşma pek ağır yolla yapılır, tekne rıhtımın hizasında kısa bir tornistanla durdurulur ve rüzgârla yana doğru rıhtıma düşer. Halatlar ancak tekne yaslandıktan sonra verilir.
Rüzgâr rıhtımdan açığa: yanaşma adım 11RIHTIMrüzgâr30–45°Geniş açıyla (30–45°), yavaş yaklaşRüzgâr rıhtımdan açığa: yanaşma adım 22RIHTIMbaş halatırüzgârÖnce baş halatını ver, volta etRüzgâr rıhtımdan açığa: yanaşma adım 33RIHTIMkıç yanaşırTornistan (+ dümen): kıçı yanaştır

Rüzgâr seni rıhtımdan uzağa itiyor. Paralel gelirsen rıhtıma varamadan açığa sürüklenirsin. Bu yüzden rıhtıma geniş açıyla gelir, önce başı bağlarsın.

  1. Rıhtıma yaklaşık 30–45° açıyla (resmî kursta 45–50°), hızı kontrol ederek yaklaş. İki tekne arasına gireceksen açı büyük, boş rıhtımda daha küçük olabilir.
  2. Halat verme mesafesine gelince önce baş omuzluktan halatı ver ve volta ettir.
  3. Halata kontrollü şekilde bindirerek makineye tornistan ver; dümenle destekle. Kıç rıhtıma gelir (sağa devirli pervanede padıl etkisi de yardım eder).
  4. Kıç usturmaçaları rıhtıma değdiği anda kıç halatını ver; kalan halatları volta ettikten sonra makineyi stop et.
Önce yalnız baş halatı verilir. Dümen göstergesinde ibrenin iskeleye (rıhtım tarafına) döndüğünü ve telgrafın tornistana alındığını gör: tekne baş halatına bindirerek döner, kıç rıhtıma gelir.
Rüzgârsız havada yanaşma adım 11RIHTIMrüzgâr ve akıntı yokKüçük açıyla (10–20°), yavaş yaklaşRüzgârsız havada yanaşma adım 22RIHTIMbaş halatıBaş halatını ver ve volta etRüzgârsız havada yanaşma adım 33RIHTIMtornistan: kıç rıhtımaTornistan: kıç yanaşır, diğer halatlar

Rüzgâr ve akıntı yoksa ya da etkisi çok azsa, işin anahtarı padıl etkisidir.

  1. Rıhtıma mümkün olduğunca küçük açıyla ve yavaşça yaklaş.
  2. Baş halatını ver ve volta et. Tekne hâlâ hafif ileri giderken dümeni rıhtımın tersine basarsan baş açılır, kıç rıhtıma yönelir.
  3. Makineye tornistan ver: tekne durur, padıl etkisi kıçı rıhtıma yaklaştırır. Gerekirse dümenle destekle. Kıç yanaşırken baş halatını kasma.
  4. Diğer halatları da volta ederek aborda ol.
Küçük açıyla gelen tekne önce baş halatını voltalar. Dümen rıhtımın tersine basılınca baş açılır; ardından dümen ortada verilen tornistanla padıl etkisi kıçı rıhtıma getirir.
Rüzgâr baştan: yanaşma adım 11RIHTIMrüzgârBaşı rüzgâra vererek yaklaşRüzgâr baştan: yanaşma adım 22RIHTIMbaş halatı(kasma!)tornistan: kıç gelirBaş halatı ver, tornistanla kıçı getir

Rüzgâr rıhtıma paralel esiyor ve senin başına geliyor. Rüzgâra karşı yaklaşmak hızı kontrol etmeyi kolaylaştırır; asıl tehlike başın rıhtımın tersine rüzgâra kaptırılmasıdır. Baş açarsa yanaşmak çok zorlaşır; kıçı yanaştırmak ise zor değildir.

  1. Rıhtıma baştan, rüzgârı pruvaya alarak yaklaş.
  2. Önce baş halatını ver. Bu halat kesinlikle kasılmamalı; sadece başı tutar.
  3. Tornistanla kıçı rıhtıma yanaştır. Kıçın gelmeyeceğinden şüphelenirsen tornistanla birlikte dümeni rıhtım yönüne bas.
  4. Kıç halatını ve diğer halatları volta et.
Baş halatı verilir ama kasılmaz; göstergede tornistanla birlikte dümenin iskeleye (rıhtım tarafına) basıldığını gör: kıç rıhtıma gelir.
Rüzgâr kıçtan: yanaşma adım 11RIHTIMbaş halatıboşta tutulurrüzgârBaş halatı verilir ama tutulmazRüzgâr kıçtan: yanaşma adım 22RIHTIMkıç halatıKıç halatı volta; rüzgâr başı yanaştırır

Rüzgâr arkandan esiyor ve seni ileri itiyor; durmak zorlaşır. Burada asıl iş kıç halatına düşer.

  1. Diğer durumlardaki gibi açıyla yaklaş.
  2. İstersen önce baş halatını ver, ama bu halatı asla tutma; tutarsan rüzgâr kıçı açığa savurur.
  3. Kıç halatını ver, boşunu al ve volta et. Tekne kıç halatına asılınca rüzgâr başı rıhtıma doğru basar.
  4. Baş yanaşınca baş halatını volta et.
Rüzgâr tekneyi ileri iter; tornistanla durulur. Asıl iş kıç halatındadır: tekne kıç halatına asılınca rüzgâr başı rıhtıma basar.

Rüzgâr seni rıhtımdan açığa itiyor. Hangi yaklaşma doğrudur?

  1. Rıhtıma paralel gel, rıhtımın açığında dur ve rüzgârın seni götürmesini bekle
  2. Geniş açıyla gel, önce baş halatını ver, sonra kıçı yanaştır
  3. Kıçtan yaklaş, önce kıç halatını ver
  4. Yüksek hızla gel ki rüzgâr etkili olmasın
Açığa iten rüzgârda paralel gelirsen rıhtıma varamazsın; rüzgâr seni sürükler. Geniş açıyla gelip önce başı bağlarsın; baş sabitlenince tornistan ve dümenle (ya da springe ileri yolla) kıçı rıhtıma getirirsin. Seçenek 1 rüzgâr rıhtıma doğruyken doğrudur.

Rüzgâr baştan eserken yanaşıyorsun. Hangisi özellikle önemlidir?

  1. Önce kıç halatını vermek
  2. Baş halatını hemen kasmak
  3. Başı rıhtımın tersine rüzgâra kaptırmamak ve baş halatını kasmamak
  4. Dümeni rıhtımın tersine alabanda basıp ileri yol vermek
Baş rüzgâra kaptırılırsa hızla açığa düşer ve yanaşmak çok zorlaşır. Baş halatı yalnızca başı tutmak içindir; kasılırsa tekne halat üzerinde döner. Kıç, tornistanla kolayca getirilir.

Ayrılma: bir halata çalışarak açılmak

Ayrılmanın sırrı: bütün halatları birden bırakmak yerine tek bir halatı bırakmadan ona çalışarak tekneyi döndürmek. Hangi halatın kalacağını yine rüzgâr belirler. Ayrılmadan önceki hazırlığı (motor ısınsın, pervane neta, çevre neta) unutma.

Rüzgâr rıhtıma basarken ayrılma adım 11RIHTIMbaş spring kalırBaş spring hariç halatları fora etRüzgâr rıhtıma basarken ayrılma adım 22RIHTIMkıç açılırPek ağır ileri + dümen rıhtıma alabandaRüzgâr rıhtıma basarken ayrılma adım 33RIHTIMspring foraDümen orta, tornistanla açığa çık

En zor ayrılma budur: rüzgâr seni rıhtıma yapıştırıyor. Paralel açılmaya çalışırsan rüzgâr geri basar. Çözüm, baş spring üzerinde kıçı rüzgâr üstüne açmaktır.

  1. Temas noktasını (baş omuzluk) bol usturmaçayla besle; baş omuzlukta bir kişi durumu izlesin.
  2. Baş spring (baş çapraz / baş koltuk) dışındaki bütün halatları fora et.
  3. Makineye pek ağır ya da ağır yol ileri ver, dümeni rıhtım yönüne alabanda bas. Tekne spring üzerinde rıhtıma yüklenir, kıç rüzgâr üstüne açılır.
  4. Kıç yeterince açılınca dümeni ortala, tornistan ver. Baş açılırken springi fora et ve rahat manevra alanı bulana kadar geri geri uzaklaş; emniyetli mesafede ileri yol ver.
Yalnız baş spring kalır. Dümen rıhtım tarafına tam basılı, telgraf ağır yol ileride: tekne baş omuzluğu üzerinde döner ve kıç açılır. Sonra dümen ortalanır, spring bırakılır, tornistanla uzaklaşılır.
Rüzgâr açığa iterken ayrılma adım 11RIHTIMhalatlar fora → tekne açarHalatları kontrollü fora etRüzgâr açığa iterken ayrılma adım 22RIHTIMDümen rıhtımın tersine, ağır yol ileri

En kolay ayrılma: rüzgâr işi senin yerine yapar.

  1. Baş ve kıç halatlarını kontrollü şekilde fora et. Tekne rüzgâr altına düşerek rıhtımdan açılır.
  2. Makineye pek ağır ya da ağır yol ileri ver, dümeni rıhtımın tersine alabanda bas.
  3. Rıhtımdan yeterince avara olunca (açılınca) ileri yolla uzaklaş. İleri yolla çıkacaksan yanlamayı (yana kaymayı) hesapla; tekne yeterince açılmadan yol verme. İstersen tornistanla da çıkabilirsin.
Halatlar bırakılınca tekne kendiliğinden rıhtımdan açılır. Dümenin rıhtımın ters tarafına basıldığına, dönüşte kıçın rıhtıma doğru savrulduğuna ve ancak yeterince açıldıktan sonra yol artırıldığına dikkat et.
Rüzgâr baştan: ayrılma adım 11RIHTIMkıç spring kalırrüzgârKıç spring hariç halatları fora etRüzgâr baştan: ayrılma adım 22RIHTIMbaş açılırAçmazsa: dümen rıhtıma + tornistanRüzgâr baştan: ayrılma adım 33RIHTIMSpring fora, ileri yolla ayrıl

Rüzgâr başa geliyor: başı açmak kolaydır. Bu kez kalacak halat kıç spring (kıç koltuk) olur.

  1. Kıç omuzluğa usturmaça koy. Kıç spring dışındaki halatları fora et.
  2. Rüzgâr genellikle motora gerek bırakmadan başı açar.
  3. Açmazsa dümeni rıhtım yönüne bas ve tornistan ver: tekne kıç springe yüklenir, baş açılır.
  4. Baş istenen kadar açılınca springi fora et ve ileri yolla ayrıl.
Kıç spring kalır; rüzgâr başı açar. Açmazsa dümen iskeleye (rıhtıma) ve tornistan: tekne kıç springe yüklenir. Sonra spring fora, ileri yol.
Rüzgâr kıçtan: ayrılma adım 11RIHTIMbaş spring kalırrüzgârKıç halatını fora etRüzgâr kıçtan: ayrılma adım 22RIHTIMKıç açar (gerekirse çok hafif ileri)Rüzgâr kıçtan: ayrılma adım 33RIHTIMYeterince açınca tornistanla çık

Rüzgâr kıçtan eserken, rüzgârın rıhtıma bastığı durumdakine benzer bir manevra yapılır; ama kıçı açmak daha kolaydır.

  1. Baş spring kalacak şekilde diğer halatları, en son kıç halatını fora et.
  2. Kıç halatı bırakılınca çoğu zaman motora gerek kalmadan kıç açılır. Gerekirse dümeni rıhtım yönüne basıp çok hafif ileri yol ver.
  3. Kıç yeterince açılınca springi fora et, tornistanla rıhtımdan çık.
Baş spring kalır, en son kıç halatı bırakılır; rüzgâr kıçı açar. Gerekirse dümen iskeleye ve çok hafif ileri yol. Sonra spring fora, tornistanla çıkış.

Rüzgâr tekneyi rıhtıma basıyor. Ayrılmak için hangi halat son ana kadar tutulur ve makineye ne verilir?

  1. Baş spring tutulur; dümen rıhtıma alabanda, pek ağır ileri yol
  2. Kıç halatı tutulur; dümen ortada, tam yol ileri
  3. Baş halatı tutulur; tornistan
  4. Bütün halatlar birden bırakılır; tam yol tornistan
Baş spring üzerinde ileri yol verip dümeni rıhtıma basınca tekne baş omuzluğu üzerinde döner ve kıç rüzgâr üstüne açılır. Kıç yeterince açıldığında spring bırakılır ve tornistanla çıkılır. Bütün halatları bırakırsan rüzgâr tekneyi tekrar rıhtıma yapıştırır.

Bağlama tipleri: aborda, kıçtan kara, şamandıra

Bağlandıktan sonra tekne ne pervaneye ne dümene ihtiyaç duymadan yerinde kalmalıdır. Bunun için baş ve kıçtan halatla bağlanır. Bağlama şekli rıhtımın yapısına ve yerin darlığına göre seçilir.

Aborda bağlamaRIHTIMAborda: borda rıhtıma paralelbaş + kıç halatı, iki spring, usturmaçalarAvantaj: inip binmek kolayDezavantaj: rıhtımda çok yer kaplarKıçtan kara bağlamaRIHTIMçapraz kıç halatlarıdemir zinciriveya tonozŞamandıraya bağlamabağlamaşamandırasırüzgâr / akıntıBaş değmeden hemen önce tornistan,tekne durunca boşa al ve bağlaŞamandıraya bağlama
Şekil: Solda aborda bağlama (tekne rıhtıma paralel). Ortada kıçtan kara (Akdeniz usulü): kıç iki çapraz halatla rıhtıma, baş ise demir veya tonoz (rıhtıma ait deniz dibine bağlı halat) ile açığa tutulur; iniş biniş kıçtaki iskele/merdivenden yapılır. Sağda bağlama şamandırasına yaklaşma: rüzgâr ve akıntıya karşı, çok yavaş.

Aborda

Tekne bordasıyla rıhtıma paralel bağlanır: baş ve kıç halatı, gerekirse açmazlar ve iki spring. İnip binmek ve yükleme kolaydır; ama rıhtımda tekne boyu kadar yer kaplar.

Kıçtan kara

Akdeniz usulü: baştan demir atılır (ya da rıhtımın tonoz halatı alınır), tornistanla rıhtıma gelinir, kıç iki çapraz halatla bağlanır. Dar marinalarda çok tekne yan yana sığar; iniş kıçtaki iskele (passerelle) ile olur.

Şamandıraya

Pruva bağlama şamandırasına yöneltilip yavaşça gidilir. Baş şamandıraya değmeden hemen önce tornistanla tekne durdurulur; makine boşa alındıktan sonra bağlanılır.

Bağlama şamandırasına yaklaşırken ne zaman tornistan verilir?

  1. Şamandıraya 100 m kala
  2. Baş şamandıraya çarptıktan sonra
  3. Hiç verilmez, tekne kendiliğinden durur
  4. Baş şamandıraya değmeden hemen önce
Pruva şamandıraya yöneltilip çok yavaş gelinir; değmeden hemen önce tornistanla tekne durdurulur, makine boşa alınınca bağlanılır. Böylece şamandıra ne gövdeye çarpar ne de pervanenin altına girer.

Yelkenle seyir: rüzgâra göre seyir yönleri

Yelkenli tekne rüzgârın tam geldiği yöne gidemez. Rüzgârın iki yanında yaklaşık 45°’lik bir ölü açı (no-go zone) vardır; bu açıya giren teknenin yelkenleri boşa düşer, “kör düşer”. Geri kalan her yönün, rüzgârın tekneye geliş açısına göre bir adı vardır.

Rüzgâra göre seyir yönleriÖLÜ AÇIrüzgâra ±45° içindeyelkenle gidilemezRÜZGÂROrsa (borina)~45°Orsa (borina)~45°Dar apaz~60–70°Dar apaz~60–70°Apaz90°Apaz90°Geniş apaz~135°Geniş apaz~135°Pupa180°SANCAKKONTRArüzgâr sancaktanİSKELEKONTRArüzgâr iskeleden
Şekil: Rüzgâr yukarıdan esiyor. Kırmızı alan ölü açı: rüzgâra yaklaşık 45°’den daha yakın yönlere yelkenle gidilemez. Sağ yarıdaki tekneler rüzgârı iskeleden alır (iskele kontra), sol yarıdakiler sancaktan (sancak kontra). Mavi çizgi bumbanın (yelkenin) yeri: rüzgâra yaklaştıkça içeri kasılır, uzaklaştıkça dışarı laçka edilir.
SeyirRüzgârın baş ile açısıYelken
Ölü açı (kör nokta)0 – ~45°Yelkenle gidilemez, yelken boşa düşer.
Orsa (borina)~45°Rüzgâra en yakın seyir; yelkenler iyice kasılır, tekne yatar.
Dar apaz~60–70°Rüzgâr baş omuzluktan; yelken biraz laçka.
Apaz~90°Rüzgâr tam bordadan (kemereden); bumba ~45° dışarıda. Çoğu teknede en hızlı seyir.
Geniş apaz~135°Rüzgâr kıç omuzluktan; yelken iyice laçka.
Pupa~180°Rüzgâr tam arkadan; yelken tamamen laçka, paraşüt gibi çalışır. Görece yavaş; istemsiz kavança (bumbanın aniden karşı bordaya savrulması, aşağıda) riski var.

Kontra, rüzgârın hangi bordadan geldiğini söyler: rüzgâr sancaktan geliyorsa sancak kontra, iskeleden geliyorsa iskele kontra seyredersin. Bumba her zaman rüzgârın geldiği tarafın tersindedir. Genel kural: rüzgâra yaklaştıkça yelkenler teknenin ortasına doğru kasılır, rüzgârdan uzaklaştıkça dışa laçka edilir.

Gerçek rüzgâr dalgaları yapan, sabit bir noktada ölçtüğün rüzgârdır. Görünen rüzgâr ise hareket eden teknede hissettiğin, gerçek rüzgârla teknenin kendi hızından oluşan rüzgârdır; yelkeni o doldurur ve flamalar onu gösterir. Tekne hızlandıkça ve rüzgâra yaklaştıkça görünen rüzgâr baştan gelir ve güçlenir.

Rüzgâr teknenin iskele bordasına tam dik (90°) geliyor. Tekne hangi seyirde?

  1. Sancak kontra orsa
  2. İskele kontra pupa
  3. İskele kontra apaz
  4. Sancak kontra geniş apaz
Rüzgârın tam bordadan gelmesi apaz seyridir; rüzgâr iskeleden geldiği için tekne iskele kontradır. Bumba sancak tarafta durur.

Tramola, kavança ve volta seyri

Rüzgâr üstündeki bir hedefe doğrudan gidemezsin. Bunun yerine orsa seyrinde bir kontrada gider, sonra tramola atıp öbür kontraya geçersin. Zikzaklarla ilerleyen bu seyre volta seyri denir.

Volta seyri ile rüzgâr üstüne gitmekrüzgârhedef (rüzgâr üstü)tramolatramolaVolta seyri: borina + tramola + borina…Tramola ve kavançarüzgârTRAMOLAbaş rüzgârdan geçerKAVANÇAkıç rüzgârdan geçer
Şekil: Solda volta seyri: rüzgârın tam geldiği yöndeki bir hedefe, orsa (borina) seyrinde zikzak çizip her dönüşte tramola atarak ulaşılır. Sağda kontra değiştirmenin iki yolu: tramolada baş, kavançada kıç rüzgârın içinden geçer. Kavançada bumba bir bordadan öbürüne sert savrulur; başını eğ ve dönüşü kontrollü yap.
Tramola tack
Başı rüzgârın içinden geçirerek kontra değiştirmek. Dönüş sırasında yeterli hız yoksa tekne ölü açıda kalır (kör düşer).
Kavança gybe
Kıçı rüzgârın içinden geçirerek kontra değiştirmek. Bumba bir bordadan öbürüne sertçe savrulur; kontrollü yapılmalı.
Orsa etmek / orsalamak
Başı rüzgâra doğru çevirmek.
Boca etmek
Başı rüzgârdan uzaklaştırmak, rüzgâr altına dönmek.

Yelken çeşitleri

Yelkenle seyir, direklere çekilen özel bezlerle rüzgâr gücünü kullanarak tekneyi hareket ettirmektir. Buhar makinesine kadar denizde kullanılan en gelişmiş yöntemdi; bugün daha çok spor ve gezi için kullanılır. Yelkenin biçimine göre birçok tür vardır:

LatinLatinüçgen, eğik serenDört köşe (seren)Dört köşe (seren)yatay serende kareRandaRandagafa (yarım seren) + bumbaBermudaBermudamodern üçgen yelken
Şekil: Başlıca yelken biçimleri. Bugünkü gezi yelkenlilerinin neredeyse tamamı Bermuda armalıdır: direğe dayalı üçgen ana yelken ve önde bir flok/cenova.

Rüzgâr üstündeki bir koya yelkenle gitmek istiyorsun. Ne yaparsın?

  1. Doğrudan koya dümen tutarsın, yelkenleri kasarsın
  2. Orsa seyrinde bir kontrada gidip tramola atar, zikzaklarla ilerlersin (volta seyri)
  3. Pupa seyrine geçip kavança atarsın
  4. Apaz seyrinde koya paralel gidersin
Rüzgârın geldiği yön ölü açıdadır; oraya doğrudan yelkenle gidilemez. Orsada bir o kontraya bir bu kontraya tramola atarak ilerlemeye volta seyri denir.

Tek bakışta özet

  • Dört güç: pervane ve dümen senin elinde; rüzgâr ve akıntıyı hesaba kat. Manevra için hız gerekir, dümen ancak su akarken çalışır; tekne geç cevap verir.
  • Padıl etkisi: sağa devirli (ileri yolda saat yönünde) pervane ileri yolda kıçı sancağa, tornistanda kıçı iskeleye atar. Sola devirlide tersi. Kıç tornistanda hangi yöne çekiyorsa o bordadan yanaş.
  • Rüzgâr: fribordu yüksek tekneyi çok etkiler; serbest tekne bordasını rüzgâra verir.
  • Dümen: alabanda (en son açı, ~30–35°) · iskele/sancak 10–20 · ortala (midships) · karşıla (meet her) · viya (steady) · kaç böyle? · dümen tamam. Dümen tutan: serdümen.
  • Makine: tam / yarım / ağır / pek ağır yol ileri – stop – tornistan. Fren yok: gazı kes → boşa al → tornistan.
  • Halatlar: baş halatı ve kıç spring geri gitmeyi; kıç halatı ve baş spring ileri gitmeyi önler; açmazlar (dik) açılmayı önler. Koltuk = çapraz (spring).
  • Yanaşma: rüzgâr rıhtıma → paralel gel, açıkta dur. Açığa → 30–45° gel, önce baş halatı, sonra tornistanla kıç. Sakin → küçük açı, baş halatı, tornistan. Baştan → başı kaptırma, baş halatını kasma. Kıçtan → kıç halatı önce volta.
  • Ayrılma: rıhtıma basan rüzgâr → baş springe ileri yol + dümen rıhtıma, kıç açılınca tornistan. Açığa → halatları bırak, dümen rıhtımın tersine. Baştan → kıç springe tornistan, baş açılır.
  • Bağlama: aborda (paralel) · kıçtan kara (baştan demir/tonoz, kıç rıhtıma) · şamandıra (değmeden önce tornistan).
  • Yelken: ölü açı ~±45° · orsa/borina ~45° · dar apaz · apaz 90° · geniş apaz · pupa 180°. Rüzgâr sancaktan = sancak kontra. Tramola: baş rüzgârdan geçer; kavança: kıç geçer.

Kendini test et

Önce kartlarla hatırlamayı dene, sonra testi çöz. Yanlış yaptığın soruların açıklamalarını oku ve ilgili bölüme dön.

Hafıza kartları

Modül testi