Modül 11

İlk Yardım

Denizde ambulans birkaç dakikada gelmez. İlk dakikalarda ne yaptığın, çoğu zaman sonucu belirler. Bu modül, teknede en sık karşılaşacağın durumlarda doğru sırayı ve doğru eli öğretir.

≈ 40 dk14 şekil2 etkileşimli çalışma38 soru · 51 kart

Neden önemli: ilk dakikalar senin elinde

Bu modülün sonunda

  • Bilinci olmayan birinde güvenlik → bilinç → yardım → hava yolu → solunum sırasını ezbere uygulayabileceksin.
  • Güncel kılavuza göre 30 bası + 2 nefes, dakikada 100–120, 5–6 cm derinlikte kalp masajı yapabileceksin.
  • Soluyan ama bilinçsiz kişiyi derlenme (koma) pozisyonuna getirebileceksin.
  • Kanama, yara, kırık, çıkık, burkulma, yanık ve zehirlenmede ilk müdahaleyi ve yapılmaması gerekenleri sayabileceksin.
  • Boğulma, hipotermi ve sıcak çarpmasında denize özgü tuzakları (ani ısıtma, kurtarma sonrası çöküş, geç ortaya çıkan solunum belirtileri) açıklayabileceksin.

İlk yardım nedir, acil tedaviden farkı ne?

İlk yardım, aniden hastalanan ya da kaza geçiren birine, olay yerinde eldeki imkânlarla ve ilaç kullanmadan yapılan müdahaledir. Amaç tedavi etmek değil; kişinin durumunun kötüleşmesini önlemek ve profesyonel yardım gelene kadar hayatta kalmasını sağlamaktır.

İlk yardım

Herkes yapabilir. İlaçsız. Olay yerinde, eldeki malzemeyle. Hedef: yaşamı sürdürmek, kötüleşmeyi önlemek.

Acil tedavi

Doktor, hemşire, paramedik gibi sağlık personeli yapar. Ağızdan, deri altına veya damara ilaç verilebilir. Hedef: tedavi.

Neden bu kadar önemli? Kazalardaki ölümlerin yarıdan fazlası ilk dakikalarda gerçekleşir. Doğru ve zamanında yapılan basit bir ilk yardım bu ölümlerin önemli kısmını önler. Toplumda eğitimli kişi sayısı az olduğu için, teknedeki kişinin sen olman büyük fark yaratır.

İyi bir ilk yardımcı

  • Soğukkanlı ve telaşsızdır: panik, yanlış karar demektir.
  • Hızlı ama aceleci değildir: doğru kararı çabuk verir.
  • Yaratıcıdır: atel yoksa kürek sapı, katlanmış harita ya da minderle kırığı sabitler.
  • Çevresini yönetir: "Sen 112'yi ara, sen battaniye getir" diye tek tek görev verir.
  • Temel anatomi ve fizyoloji bilir: sağlıkçı kadar olmasa da vücudun nasıl çalıştığını anlar.

Teşhis, müdahale, taşıma: üç temel ilke

İlk yardımın üç ilkesi: teşhis, müdahale, taşıma 1 · Teşhis Ortam güvenli mi? Ne oldu, kaç kazazede var? Bilinç · normal solunum Kanama var mı? 2 · Müdahale Önce hayati olan (ABC) Zamanında Zarar vermeden Gerektiği kadar 3 · Taşıma Uygun teknikle Uygun sağlık kuruluşuna Durumu izleyerek Bilgiyi eksiksiz aktar
Şekil: Önce durumu anla, sonra doğru müdahaleyi yap, en son kazazedeyi uygun şekilde sağlık kuruluşuna ulaştır. Can salına veya tekneye alınan her kazazedede ilk bakılacaklar: şuur (bilinç) ve normal solunum. Nabız aramak sıradan ilk yardımcının işi değildir; KPR'yi geciktirir.

Can kurtarma araçlarında ve teknede ilk yardım çantası bulunur; yerini ve içeriğini seyirden önce bil. Kursun saydığı ilkeleri, olay anındaki akışa göre gruplarsak:

Olay yeri

Önce kendi ve kazazedenin güvenliği. Kaza yerini işaretle. Paniği önle, kalabalığı dağıt, sakin ol. Temiz hava sağla.

Kazazede

Uygun pozisyon ver. Yanıt vermiyor ve normal solumuyorsa 112'yi aratıp hemen KPR'ye (kalp masajı + suni solunum) başla. Kanamayı durdur. Şoku önle, sıkı giysileri gevşet, sıcak tut, yaraları sar, dinlendir.

Tutum

İyice muayene et. Hızlı, sakin ve gerektiği kadar müdahale et. Bilinci kapalı olana yiyecek-içecek verme. Emin olmadığın bir şeyde ısrar etme.

Görev ve sorumlulukların

  • İlk yardımın insanlık görevi olduğunu bil; ama kendi can güvenliğini asla tehlikeye atma.
  • Olayı hızla değerlendir, profesyonel ekibe bilgiyi eksiksiz aktar (ne oldu, ne zaman, ne yaptın).
  • Kazazedeyi yatıştır, güven ver. Kimliğini ve değerli eşyasını koru.
  • Olay yerinde bir sağlık personeli varsa onun yardımcısı ol.
  • Çevrendeki (ve rotandaki) sağlık kuruluşlarını tanı; ilk yardımdaki yenilikleri takip et.

Kazazedeye müdahale ederken olay yerine bir doktor geliyor. Ne yaparsın?

  1. Başladığın işi bitirene kadar doktoru bekletirsin.
  2. Olay yerinden ayrılırsın; artık senin sorumluluğun kalmadı.
  3. Yaptıklarını aktarır, doktorun yardımcısı olarak devam edersin.
  4. Doktorla birlikte ikiniz ayrı ayrı müdahale edersiniz.
Sağlık personeli geldiğinde ilk yardımcı bilgiyi eksiksiz aktarır ve onun yardımcısı konumuna geçer. Ayrılmak da, yönetimi bırakmamak da kazazedenin aleyhinedir.

Öncelik sırası: ABC ve beynin 3–4 dakikası

Kazazedeyi değerlendirirken sıra hep aynıdır. Kursun ve sınavın dili ABC'dir:

A · Hava yolu Airway
Solunum yolunun açık olması. Bilinçsiz kişide dil geriye düşüp yolu tıkayabilir.
B · Solunum Breathing
Kişinin nefes alıp vermesi. Yoksa suni solunum gerekir.
C · Dolaşım Circulation
Kalbin çalışması ve kanın dolaşması; kanama varsa durdurulması.

Neden bu sıra? Beyin oksijensiz kalmaya en az dayanan organdır. Solunum ve dolaşım durunca beyin hasarı riski dakikalar içinde hızla artar; kursun verdiği sayı 3–4 dakikadır. Bu bir kesin sınır değildir: dolaşım ne kadar erken yeniden sağlanırsa şans o kadar yüksektir. Bu yüzden yardım çağrısı ve KPR hiç geciktirilmez; süre dolmuş diye de bırakılmaz. Özellikle soğuk suda uzun kalmış kişilerde sonucu yalnız geçen süreye bakarak tahmin edemezsin.

Oksijensiz geçen süre ve beyin hasarı Solunum/dolaşım durduktan sonra geçen süre 0–3 dkrisk başlar, hızla artar 3–4 dkhasar olası 4 dk ve sonrasıkalıcı hasar ve ölüm riski her dakika artar 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 dk Ambulansın/botun gelişi: çoğu zaman 8 dk ve üzeri, denizde çok daha uzun Aradaki boşluğu senin yaptığın solunum ve kalp masajı doldurur
Şekil: Profesyonel yardım gelene kadar geçen süre, beynin rahatça dayanabileceği süreden uzundur. Tam bu yüzden ilk yardımda öncelik solunumu ve dolaşımı sürdürmektir. Süreler yaklaşıktır; soğuk ve olayın koşulları sonucu değiştirir, hiçbir dakika "artık boşuna" sınırı değildir.

Kursun özetiyle yapılacaklar sırası: solunum durmuşsa hava yolunu açıp suni solunum; kalp de durmuşsa kalp masajı; kanama varsa doğrudan baskı; şok belirtisi varsa 112, sırtüstü yatırmak ve sıcak tutmak. Yaralanma ya da solunum sıkıntısı yoksa bacaklar hafifçe kaldırılabilir; baş aşağı pozisyon verilmez.

Solunumu duran bir kişide beyin hücreleri yaklaşık ne kadar sürede zarar görmeye başlar?

  1. 30 saniye
  2. 3–4 dakika
  3. 10–15 dakika
  4. 30 dakika
Beyin oksijensizliğe en duyarlı organdır: kursun verdiği sayıyla yaklaşık 3–4 dakikada zarar görmeye başlar ve risk her dakika artar. Bu yüzden önceliğimiz solunum ve dolaşımdır. Ama bu bir "bırakma" sınırı değildir: süre geçmiş olsa da KPR'ye başla ve sürdür.

Bilinci olmayan kazazede: adım adım akış

Paniğin ilacı ezber bir sıradır. Aşağıdaki akış, güncel Temel Yaşam Desteği (Sağlık Bakanlığı / Avrupa Resüsitasyon Konseyi, ERC) sırasını izler. Her adımı tıklayarak ilerle; sonra "Sıralama oyunu" ile sırayı ezberden kur.

Hava yolunu açmak: baş geri, çene yukarı

Baş geri–çene yukarı manevrasıyla dilin hava yolundan uzaklaşması Bilinçsiz, baş düz/önde soluk borusu Dil geriye düşer → yol kapanır Baş geri – çene yukarı hava alın geriye çene yukarı Dil öne gelir → yol açılır
Şekil: Bilinçsiz kişide kaslar gevşer ve dil boğazın arkasına düşer. Bir el alında başı geriye iter, diğer elin iki parmağı çenenin kemikli kısmından yukarı kaldırır; dil öne gelir, hava yolu açılır. (Boyun yaralanması şüphesinde başı mümkün olduğunca az hareket ettir.)

Yanıt vermeyen kişinin hava yolunu açtın. Göğsü düzenli kalkıp iniyor, rahat soluyor. Ne yaparsın?

  1. Hemen kalp masajına başlarsın.
  2. Kendine gelsin diye su içirirsin.
  3. Oturtup sırtına vurursun.
  4. Derlenme (koma) pozisyonuna alır, 112'yi aratır ve solunumunu izlersin.
Soluyan ama bilinci kapalı kişi yan yatırılır: dil ve kusmuk hava yolunu tıkamaz. Soluyan kişiye kalp masajı yapılmaz; bilinci kapalı kişiye ağızdan hiçbir şey verilmez.

Kalp masajı: 30 bası, 2 nefes, dakikada 100–120

Kalp durduğunda beyne kanı ancak senin göğüs basıların taşır. Güncel kılavuzlara göre (Türkiye Sağlık Bakanlığı ilk yardım eğitimleri, ERC ve AHA kılavuzları; 2025 güncellemelerinde de bu değerler aynı kaldı) yetişkinde:

NeGüncel kural (yetişkin)
NereyeGöğsün ortası: göğüs kemiğinin alt yarısı. Kaburga uçlarına ve mide üstüne basma.
NasılBir elin avuç içi kökü, diğer el üstte, parmaklar kenetli ve göğüsten kalkık. Kollar dik, omuzlar ellerin tam üstünde; gücü gövdenden ver.
Derinlik5–6 cm; her basıdan sonra göğsün tamamen geri gelmesine izin ver.
HızDakikada 100–120 bası.
Oran30 bası : 2 nefes. Nefesler için ara 10 saniyeyi geçmesin.
BaşlangıçKalbi durmuş yetişkinde doğrudan göğüs basısıyla başla. (Boğulma ve çocuklarda önce 5 kurtarıcı nefes; bkz. aşağı.)
Ne zamana kadarYardım gelene, kişi normal solumaya başlayana veya sen tükenene kadar. İki kişiyseniz her 2 dakikada bir yer değiştirin.
Kalp masajında el pozisyonu ve vücut duruşu Üstten: ellerin yeri Göğsün ortası: göğüs kemiğinin alt yarısı göğüs kemiği kaburga kavsi: buraya basma Yandan: vücut duruşu kazazede omuzlar ellerin tam üstünde, kollar dik 5–6 cm 100–120 / dk 30 bası : 2 nefes
Şekil: Solda ellerin yeri: göğüs kemiğinin alt yarısı, meme başları hizasının hemen altı. Sağda duruş: kazazedenin yanında diz çök, kollarını kilitle, omuzlarını ellerinin tam üstüne getir ve gövde ağırlığınla dik bas.

Yetişkinde güncel kılavuzlara göre doğru kalp masajı hangisidir?

  1. 30 bası, 2 nefes; dakikada 100–120; 5–6 cm derinlik
  2. 15 bası, 2 nefes; dakikada 60–80; 2–3 cm derinlik
  3. 5 bası, 1 nefes; dakikada 100; 10 cm derinlik
  4. 30 bası, 2 nefes; dakikada 150–180; 3 cm derinlik
Güncel kural: 30:2, dakikada 100–120, 5–6 cm. Çok yavaş basmak beyne yetersiz kan gönderir; çok hızlı basmak kalbin dolmasına izin vermez ve derinlik azalır. 15:2 eski materyallerde görülür.

Suni solunum: ağızdan ağıza, ağızdan buruna, bebekte ikisi birden

Solunum sistemi burun, ağız, soluk borusu, bronşlar ve akciğerlerden oluşur; havadaki oksijen akciğerde kana geçer ve dolaşımla tüm vücuda taşınır. Hava yolu açık değilse bu zincir kopar. Solunum yardımı gerektirebilecek durumlar: hava yolu tıkanması, zehirlenme, göğüs/akciğer yaralanması, boğulma, elektrik çarpması, yanık ve şok.

  1. Kazazedeyi sırtüstü yatır; kemer, kravat, yaka gibi sıkı şeyleri gevşet.
  2. Bir el alında, diğer elin parmakları çenede: baş geri–çene yukarı. Ağızda görünen yabancı cisim varsa temiz bir bezle çıkar.
  3. Alnındaki elin baş ve işaret parmağıyla burnu kapat. Normal bir nefes al, dudaklarınla kazazedenin ağzını tamamen kapat.
  4. Göğsü kalkacak kadar, yaklaşık 1 saniye üfle. Ağzını çek, göğsün inmesini izle; sen de yeniden nefes al.
  5. İkinci nefesi ver. Sonra hemen 30 göğüs basısına dön (30:2).
Üç suni solunum yöntemi Ağızdan ağıza Burun parmakla kapatılır, ağız ağızla örtülür. Yetişkin, standart yöntem Ağızdan buruna Ağız kapatılır, nefes burundan verilir. Ağız yaralı / açılamıyorsa Ağız + burun birlikte Bebeğin ağzı ve burnu birlikte ağza alınır. Bebek / küçük çocuk
Şekil: Kesikli çizgi, senin dudaklarının kapattığı alanı gösterir; mavi dolgu, parmaklarınla kapattığın yeri. Hava hangi delikten kaçabiliyorsa orası kapatılmalıdır.

Çocuk ve bebekte kalp durması çoğunlukla solunum sorunundan kaynaklanır; bu yüzden önce 5 kurtarıcı nefes verilir, sonra basıya geçilir. Bası derinliği göğsün ön-arka çapının yaklaşık üçte biri (bebekte ≈ 4 cm, çocukta ≈ 5 cm), hız yine 100–120/dk. Bebekte güncel kılavuz (ERC/RCUK 2025) iki başparmakla göğsü çevreleme tekniğini önerir: iki başparmak göğüs kemiğinin alt yarısına konur, diğer parmaklar bebeğin sırtını sarıp destekler. Çocukta bir veya iki elin avuç kökü kullanılır. Nefesler daha küçük, sadece göğsü kaldıracak kadardır. Çocuk KPR eğitimi almadıysan 30:2 uygulamak da doğrudur; çocuk KPR eğitimi alanlar 15:2 uygular. Önemli olan hemen başlamaktır; 112 görevlisi seni yönlendirir.

Kazazede 1 yaşında bir bebek. Suni solunumu nasıl yaparsın?

  1. Sadece ağzından, burnunu kapatarak
  2. Sadece burnundan, ağzını kapatarak
  3. Ağzını ve burnunu birlikte ağzına alarak
  4. Bebeklere suni solunum yapılmaz, yalnızca kalp masajı
Bebek ve küçük çocukta yüz küçük olduğu için ağız ve burun birlikte ağza alınır. Ağızdan buruna yöntem, yetişkinde ağız kullanılamadığında tercih edilir.

Şuur kaybı ve derlenme (koma) pozisyonu

Bilinci kapalı ama normal soluyan kişi sırtüstü bırakılırsa dili geriye kayabilir veya kusmuğu soluk borusuna kaçabilir. Bunu önleyen yan yatış pozisyonuna derlenme, koma ya da yarı yüzüstü pozisyon denir. Önce solunumu kontrol et; solumuyorsa ya da yalnız ara ara hırıltılı iç çekiyorsa derlenme pozisyonuyla yetinme, KPR'ye başla. Kanama varsa durdur, ağızdaki görünen yabancı maddeleri çıkar, sıkı giysileri gevşet. Sonra:

Derlenme pozisyonuna getirmenin dört adımı 1 Yakın kolu dik açıyla yukarı aç, avuç yukarı 2 Uzak elin tersini yakın yanağına daya 3 Uzak dizi kır, ayak tabanı yerde 4 Dizden çekip kendine çevir; üst diz dik açıda
Şekil: Üstten görünüş; sen kazazedenin sağ tarafında (şekilde sağda) diz çökmüşsün. Mavi: o adımda hareket ettirilen uzuv. Sonuçta kişi yan yatar, üstteki bacağı kalça ve dizden dik açıyla bükülüdür ve devrilmesini önler; eli yanağının altında başı hafif geride tutar, ağız yere doğru bakar ki sıvılar dışarı aksın.
  • Hangi yana yatırdığın önemli değildir; önemli olan dengeli yan yatış, açık hava yolu ve ağzın aşağı bakmasıdır. (Kursun tarifi: sağa yatır, üstteki sol bacağı karnına doğru yarıya kadar çek, alttaki sağ kolu dışarı uzat, sol eli yüzün yanına getir.)
  • Üstünü ört, yalnız bırakma, solunumu düzenli aralıklarla kontrol et. Soluma durursa hemen sırtüstü çevir ve KPR'ye başla.
  • Bilinci kapalı kişiye yiyecek, içecek ya da ilaç verilmez (kursun ifadesiyle "içecek ve morfin verilmez").

Kanamalar: doğrudan baskı ve şokla mücadele

Kanın damar dışına çıkmasına kanama denir. Sağlıklı bir yetişkinde 5–7 litre kan vardır; bunun 1,5–2 litresinin kısa sürede kaybı hayati tehlike yaratır. Nedenleri: doku yaralanmaları, kırık-çıkık-burkulmalar, düşme ve çarpma, ani basınç değişimi (ör. dalışta), hastalıklar.

Toplam kan hacmi ve hayati tehlike yaratan kayıp Yetişkinde toplam kan: 5–7 litre (her kutu ≈ 1 litre) 1 L 0,5 Ani 1,5–2 L kayıp → hayati tehlike Dış kanamada sıra: 1 Doğrudan baskı 2 Kalp seviyesi üstüne kaldır 3 Yatır, ısıt, şoku önle
Şekil: Toplam kanın yaklaşık üçte birinin hızla kaybı ölümcül olabilir. Bu yüzden ilk yardımcının görevi kan kaybını hemen durdurmaktır.

Dış kanamada

  • Eldiven (yoksa poşet) giy. Yaranın üstüne temiz bir bez veya steril gazlı bez koyup avuçla sıkıca bastır; kan bezden sızarsa bezi kaldırma, üstüne yenisini ekle.
  • Baskıyı bırakmadan sürdür; kanama durunca bezi sargıyla sabitle. Kurs kitabı ayrıca uzvu kalp seviyesinin üstüne kaldırmayı söyler; güncel kılavuzlar (ERC 2025) bunun etkisine dair kanıt bulmadığı için önermez. Asıl iş doğrudan ve sürekli baskıdır.
  • Kol veya bacakta doğrudan baskıyla durmayan, fışkıran bir kanamada turnike yaranın 5–7 cm üstüne uygulanır ve uygulama saati not edilir; bir kez uygulanan turnikeyi ilk yardımcı gevşetmez.

İç kanamada

Dışarıdan görünmez; solukluk, soğuk-nemli cilt, hızlı ve zayıf nabız, susuzluk hissi ve huzursuzluk (şok belirtileri) düşündürür. Hayati bulguları sık aralıklarla kontrol et. Kazazedeyi sırtüstü yatır, başını yana çevir ki kusar veya öksürürse kan soluk borusuna kaçmasın. Ağızdan bir şey verme, sıcak tut, hızla sağlık kuruluşuna ulaştır.

Güvertede bir tayfanın önkolu derin kesildi, kan yoğun akıyor. İlk hareketin ne olmalı?

  1. Yaraya tentürdiyot dökmek
  2. Temiz bezle yaranın üzerine doğrudan ve sıkıca bastırmak
  3. Hemen turnike bağlamak
  4. Yarayı suyla uzun süre yıkamak
Dış kanamada ilk ve çoğu zaman yeterli yöntem doğrudan baskıdır; ardından uzuv kaldırılır. Turnike, baskıyla durmayan ciddi uzuv kanamasında son çaredir. Kanayan yaraya antiseptik dökmek ya da uzun uzun yıkamak zaman kaybettirir.

Yaralar: açık mı kapalı mı?

Kesik, darbe veya yanık gibi nedenlerle cildin ve altındaki dokunun bütünlüğünün bozulmasına yara denir. Cilt sağlam ama alttaki doku zedelenmişse kapalı yara (ör. ezilme, morluk), cilt de açılmışsa açık yara söz konusudur.

Kapalı ve açık yaranın deri kesiti Kapalı yara Cilt sağlam, altında ezilme ve iç kanama Açık yara Cilt açık: dış kanama + enfeksiyon riski deri alt deri yağ/kas
Şekil: Kapalı yarada kan dokunun içinde birikir (şişlik, morluk); açık yarada dışarı akar ve mikroplar içeri girebilir.

Yap

  • Kazazedeyi mümkünse oturt; ellerini iyice yıka, eldiven giy.
  • Yaranın üstündeki giysiyi uygun şekilde aç veya kes.
  • Yaranın çevresini içten dışa doğru temiz su veya sabunlu suyla temizle.
  • Steril gazlı bezle üstüne bastır, sargıyla sar.
  • Mümkünse yaralı bölgeyi kalpten yukarıda tut.
  • Şişlik ve ağrıya karşı havluya sarılı buz torbası koy.

Yapma

  • Yaraya saplanmış cismi (olta iğnesi, tahta kıymığı, cam) çıkarma; etrafını destekleyerek sabitle.
  • Oluşmuş kan pıhtılarını yerinden oynatma.
  • Yaraya tentürdiyot, antiseptik sıvı, toz ilaç sürme.
  • Buzu çıplak cilde doğrudan koyma.

Kırık, çıkık, burkulma: sabitle ve kıpırdatma

Kemik bütünlüğünün doğrudan veya dolaylı darbeyle bozulmasına kırık, eklemi oluşturan kemiklerin yerinden çıkmasına çıkık, eklem bağlarının zorlanıp gerilmesi veya yırtılmasına (eklemin kısmen ve geçici olarak çıkıp yerine dönmesi) burkulma denir. Üçünü olay yerinde birbirinden ayırmak çoğu zaman mümkün değildir; kesin tanı röntgenle konur. Bu yüzden ilk yardımda üçüne de kırık varmış gibi davranılır.

Kapalı ve açık kırık; kırığın üst ve alt eklemiyle birlikte atelle sabitlenmesi Kapalı (basit) kırık Cilt sağlam Açık (bileşik) kırık Kemik cildi deler: dış kanama Atelle sabitleme (alt bacak kırığı) diz (üst eklem) ayak bileği (alt eklem) kırık Atel (tahta, kürek, katlı minder) iki yanda; bağlar kırığın üstünde ve altında, tam kırığın üzerinde değil.
Şekil: Kırık uçları bıçak gibi keskindir ve damar-sinir kesebilir. Sabitlemede kırık kemiğin üstündeki ve altındaki eklemler de hareketsiz kalmalıdır.
KırıkÇıkıkBurkulma
Ne olur?Kemik bütünlüğü bozulur. Kapalı: cilt sağlam (iç kanama, şekil bozukluğu, hassasiyet). Açık: cilt yırtık (iç + dış kanama).Eklemi oluşturan kemikler yer değiştirir; eklem bağları ve kapsülü yaralanır.Eklem bağları gerilir veya yırtılır; eklem geçici olarak kısmen çıkıp döner.
BelirtilerAğrı, şişlik, şekil bozukluğu, anormal hareketAğrı, şişlik, morluk, hareket kısıtlılığı, şekil bozukluğuAğrı, hassasiyet, şişlik, morluk, hareket kısıtlılığı
İlk yardımSarsma, hareket ettirme; olduğu yerde sabitle. Kanamayı durdur, sıcak tut, kapalı kırıkta buz.Yerine oturtmaya çalışma. Bulunduğu pozisyonda sabitle, kalp seviyesinin üstüne kaldır, buz.Kıpırdatma, masaj yapma; ilk 24 saat soğuk uygula, bileği yastıkla yükselt, sabitle.
  • Giysi çıkarmak gerekirse önce sağlam taraf, sonra yaralı taraf çıkarılır; gerekiyorsa giysi dikiş yerinden sökülür veya kesilir.
  • Koşullar uygunsa ilk müdahale kırığın olduğu yerde yapılır; sabitledikten sonra kazazede en kısa sürede sağlık kuruluşuna ulaştırılır.
  • Burkulma gibi görünen her yaralanma çıkık veya kırık olabilir; mutlaka sağlık kuruluşuna gönder.

Omzu çıkmış görünen bir arkadaşın "Hemen yerine oturt, geçer" diyor. Doğru davranış hangisi?

  1. Kolu hızla çekip yerine oturtmak
  2. Omza sıcak uygulayıp masaj yapmak
  3. Kolu serbest bırakıp hareket ettirmesini istemek
  4. Olduğu pozisyonda sabitleyip buz uygulamak ve sağlık kuruluşuna ulaştırmak
Çıkık yerine oturtulmaya çalışılmaz: aynı yerde kırık olabilir, damar ve sinir zedelenebilir. Bulunduğu pozisyonda sabitlenir, mümkünse kalp seviyesi üstüne kaldırılır, buz uygulanır.

Yanıklar: soğut, örtme, sürme

Yüksek ısı, aşırı soğuk, kimyasal madde veya elektrik sonucu deri bütünlüğünün bozulmasına yanık denir. Önemini belirleyen şeyler: ne kadar geniş, ne kadar derin, nerede olduğu, neden kaynaklandığı (elektrik, kimyasal), duman solunup solunmadığı ve kazazedenin yaşı. Kursun verdiği sayıyla vücut yüzeyinin yaklaşık %20'sini kaplayan yanıklar hayati tehlike doğurur; ama çok daha küçük yanıklar da ciddi olabilir. Yanıkta yalnız deri etkilenmez: sıvı kaybı dolaşımı ve kan hücrelerini bozar, böbrekler ve metabolizma zarar görebilir, açılan deri enfeksiyona kapı aralar.

Birinci, ikinci ve üçüncü derece yanığın derinliği deri (epidermis) alt deri (dermis) yağ/kas 1. derece Kızarık, ağrılı, kabarcık yok (ör. güneş yanığı) 2. derece Su dolu kabarcık, çok ağrılı (kabarcığı patlatma) 3. derece Beyaz/kömürleşmiş, derin; sinirler yandığı için ağrısız olabilir
Şekil: Derece arttıkça hasar derine iner. Derin (beyaz, kömürleşmiş) ve geniş yanıklar mutlaka sağlık kuruluşuna gönderilir; boyut tek ölçüt değildir (aşağıdaki kutuya bak).

Yap

  • Kazazedeyi ısı kaynağından uzaklaştır; ABC'yi kontrol et. Bilinci kapalıysa hava yolunu açık tut.
  • Yanığı hemen soğuk (serin, buzlu değil) akan suyla soğut; güncel öneri en az 20 dakika.
  • Takıları çıkar, sıkı giysileri gevşet (şişmeden önce). Kaynar suyla ıslanmış giysileri çıkar.
  • Kol-bacak yanığını şişmeye karşı yukarı kaldır; kazazedeyi yanık yer zemine değmeyecek şekilde yatır.
  • Geniş yanığı steril bez veya steril parafinli gazlı bezle gevşekçe ört (temiz streç film de olur). Şoku önle.
  • Geniş yanıkta sağlık kuruluşu uzaksa (açık denizde çoğu zaman öyledir), bilinci tam açıksa, bulantı-kusması yoksa ve yüz-boyun yanığı veya duman solunması yoksa sıvı kaybını karşılamak için yudum yudum su ver; mümkünse 1 L suya birer çay kaşığı tuz ve karbonat kat. Yardım kısa sürede gelecekse ağızdan bir şey verme.

Yapma

  • Yanık bölgeye çıplak elle dokunma.
  • Kabarcıkları patlatma, yanık deriden parça koparma.
  • Vücuda yapışmış giysiyi çekip çıkarma; yanan giysiyi yapışmayan yerlerinden keserek çıkar.
  • Losyon, kolonya, diş macunu, yoğurt, yağ sürme.
  • Pudra gibi sıvı emici maddeler dökme; buz koyma.

Kaynar su dökülen elin üzerinde su dolu kabarcıklar oluştu. Hangisi doğrudur?

  1. Uzun süre serin akan suyla soğutmak, kabarcıklara dokunmadan gevşekçe örtmek
  2. Kabarcıkları iğneyle patlatıp suyunu boşaltmak
  3. Üzerine yoğurt veya diş macunu sürmek
  4. Üzerine doğrudan buz koymak
Su dolu kabarcık ikinci derece yanıktır; kabarcık doğal bir koruyucu örtüdür, patlatılmaz. Serin suyla soğutma ağrıyı ve hasarın derinleşmesini azaltır. Yoğurt, diş macunu ve buz dokuya zarar verir ve enfeksiyon riskini artırır.

Zehirlenmeler: yol neyse müdahale ona göre

Vücuda giren bir maddenin normal işlevleri bozmasına zehirlenme denir. Bilinmeyen bir maddenin zehirli olduğunu varsay. Genel belirtiler: bulantı, kusma, ishal, karın ağrısı. Teknede tipik kaynaklar: yakıt ve yağ, temizlik kimyasalları, egzoz gazı (karbonmonoksit), bozuk yiyecek, zehirli balık ve deniz canlıları.

Zehirlenmenin üç yolu ve her birinde ilk hareket Sindirim yolu ağızdan alınan Kusturma. Ağzı suyla çalkala, bilgileri topla, 112 / 114 Solunum yolu gaz, duman Temiz havaya çıkar. İçeri girme, kendini koru; yarı oturur pozisyon Cilt yolu deriye bulaşan 15–20 dk bol suyla yıka. Bulaşmış giysiyi çıkar, eldivenle çalış
Şekil: Üç yolun ortak noktası: yaşam bulgularını (ABC) değerlendir, bilinci kapalıysa derlenme pozisyonu ver ve tıbbi yardım iste. Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM) 114'ten tavsiye alınabilir; acil durumda 112.
  • Bilinci ve yaşam bulgularını değerlendir; bulantı, kusma, ishal gibi belirtileri izle.
  • Ağız zehirle temas ettiyse suyla çalkalat; ele bulaştıysa sabunlu suyla yıka.
  • Kusturmaya çalışma; özellikle yakıcı (asit, baz, çamaşır suyu) veya petrol ürünü yutulduysa asla kusturma — geri gelirken ikinci kez yakar veya akciğere kaçar.
  • Bilinç kaybı varsa koma pozisyonu ver, üstünü ört.
  • Bilgileri topla ve not et: hangi madde, ne kadar, saat kaçta bulundu, ilaç veya uyuşturucu kullanıyor mu, çevrede hangi ilaçlar var. Ambalajı yanına al.
  • Önce kendini koru: zehirli gaz, duman ya da oksijen eksikliği şüphesi olan kapalı alana (makine dairesi, kamara, tank, sintine) girme. Islak bez ve sıradan toz maskesi karbonmonoksite ve oksijensiz havaya karşı koruma sağlamaz; içeri giren kurtarıcı da bayılır.
  • Dışarıdan yapabileceğini yap: motoru/jeneratörü durdur, kapı, kapak ve lombarları dışarıdan açarak havalandır, 112'yi ve VHF Kanal 16'dan Sahil Güvenlik'i ara. Kazazedeyi ancak içeri girmeden (ör. kapı ağzından) çekebiliyorsan temiz havaya çıkar.
  • İçeri yalnızca uygun solunum cihazı (bağımsız hava tüpü) olan, eğitimli kurtarma ekibi girer. Havalandırmak tek başına içerinin güvenli olduğunu kanıtlamaz.
  • ABC'yi değerlendir; bilinci açıksa yarı oturur pozisyonda tut, kapalıysa koma pozisyonu.
  • Tıbbi yardım iste (112).
  • Yaşam bulgularını değerlendir.
  • Kendi ellerinin zehirle temasını önle (eldiven).
  • Zehir bulaşmış giysileri çıkar.
  • Deriyi 15–20 dakika bol suyla yıka.
  • Tıbbi yardım iste (112).

Bir çocuk teknede bidondaki benzinden yuttu. Bilinci açık. Ne yapmamalısın?

  1. 112'yi aramak
  2. Ağzını suyla çalkalatmak
  3. Parmakla kusturmaya çalışmak
  4. Bidonu ve saati not etmek
Zehirlenmede kusturulmaya çalışılmaz. Petrol ürünleri ve yakıcı maddeler geri gelirken yemek borusunu tekrar yakar, akciğere kaçarsa ağır zatürreye yol açar.

Boğulma: önce nefes, sonra da hastane

Boğulmada asıl sorun oksijensizliktir. Suda kısa kalmış ve vücut ısısı fazla düşmemiş kişi çoğu zaman kendiliğinden toparlanır. Ama yüzü ve dudakları morarmış (siyanoz), uyuşmuş, soluması zayıf olabilir.

  • Solumuyorsa: hava yolunu aç ve 5 kurtarıcı nefesle başla; yanıt yoksa 30 bası + 2 nefes. Tekneye alır almaz, hatta mümkünse sığ suda başla.
  • Soluyor ama zayıfsa: bilinci açıksa derin nefes alıp öksürmesini iste; su öksürükle kendiliğinden gelir. Bilinci kapalıysa derlenme pozisyonu.
  • Akciğerden su boşaltmaya çalışma (ters çevirme, karnına bastırma). Zaman kaybettirir, kusmaya ve aspirasyona yol açar.
  • Sıcak tut: ıslak giysileri çıkar, kurulayıp battaniyeye sar (hipotermi sıklıkla eşlik eder).
  • Sağlık ekibine devret: kurtarıcı nefes veya KPR uygulanan, bir süre bilinci giden ya da öksürük, nefes darlığı, hızlı veya zor soluma, bilinç değişikliği, belirgin halsizlik gösteren herkes, iyi görünse bile hastanede değerlendirilir.
Sudan kurtarıldıktan sonraki saatlerde izlenecek solunum belirtileri Kurtarıldı sonraki saatler İyi görünebilir, konuşabilir, yürüyebilir… …ama boğulma sırasında akciğere su kaçtıysa solunum belirtileri sürebilir ya da sonraki saatlerde ağırlaşabilir. Belirtiyi izle, küçümseme. Öksürük, nefes darlığı, köpüklü balgam, bilinç değişikliği, aşırı halsizlik → hemen 112 / hastane
Şekil: Solunumu etkilenmiş, bir süre bilinci gitmiş, kurtarıcı nefes veya KPR uygulanmış herkes, iyi görünse bile sağlık ekibine devredilir. Tamamen normal ve belirtisiz olan kişide sonradan kendiliğinden "boğulma" gelişmez; ama belirti başlarsa ya da sürerse hemen değerlendirme gerekir. Su tuzlu da olsa tatlı da olsa kural aynıdır.

Denizden çıkarılan ve nefes almayan bir kazazedede güncel kılavuza göre ilk ne yapılır?

  1. Ayaklarından tutup ters çevirerek suyunu boşaltmak
  2. Hava yolunu açıp 5 kurtarıcı nefes vermek, sonra 30:2 KPR
  3. Sıcak içecek vermek
  4. Hemen derlenme pozisyonuna almak
Boğulmada kalp, oksijensizlik yüzünden durur; bu yüzden önce oksijen verilir: 5 kurtarıcı nefes, ardından 30:2. Su boşaltmaya çalışmak zaman kaybıdır. Derlenme pozisyonu soluyan kişi içindir; bilinci kapalı kişiye içecek verilmez.

Hipotermi: yavaş ısıt, ani hareket yok

Hipotermi, vücut iç ısısının aşırı düşmesidir. Denizde ısı kaybı en büyük tehlikedir: su, ısıyı havadan kat kat hızlı çeker. Deri ve kol-bacak kasları hemen soğur; iç ısı (kalp ve beyin) ise daha yavaş düşer. Akılda tutmak için 1-10-1: ilk 1 dakika soğuk şoku (nefes kesilmesi), yaklaşık 10 dakika işe yarar hareket, hipotermiden bilinç kaybı ise çoğunlukla ancak 1 saate doğru. Süreler su sıcaklığına, giysiye ve kişiye göre çok değişir; yani soğuk suda ilk tehlike hipotermi değil, soğuk şoku ve güç kaybıdır. Hipotermi kişiyi doğrudan öldürebilir ya da güç kaybıyla boğulmaya yol açar. Vücut önce titreyerek ısı üretir; hipotermi ilerledikçe titreme azalabilir ya da durur, bilinç bulanıklaşır. Bu aşamadaki kazazede kaba hareket ve dik kaldırmayla kalp ritmi bozularak kaybedilebilir.

Soğuk suda tehlikeler sırayla gelir: önce soğuk şoku (ilk dakikalarda nefes kesilmesi, hızlı soluma, su yutma), sonra kol ve bacaklarda güç kaybı (yüzememe), daha sonra hipotermi. Bunların ne zaman başlayacağı su sıcaklığına, giysiye, can yeleğine ve kişiye göre çok değişir; "üç titreme döngüsü" ya da sabit bir dakika tablosuyla evre belirlenmez. İlk yardımda bilinç, titreme, solunum ve ölçülebiliyorsa iç ısı birlikte değerlendirilir; 112'den yardım alınır.

Soğuk suda hipoterminin dört evresi Soğuk suda tehlikelerin sırası (süreler yaklaşık; suya, giysiye ve kişiye göre değişir) 1 · Soğuk şoku ilk dakikalar 2 · Güç kaybı sonraki dakikalar 3 · Hipotermi çoğunlukla 30 dk+ 4 · Kurtarma anı sırasında / sonrası Ani soğuk şoku: nefes kesilir, hızlı soluma, su yutma Kaslar soğur, kol-bacak tutmaz, yüzme biter: boğulma riski Sürekli soğuma: iç ısı düşer, bilinç bulanır, titreme durabilir Dik kaldırma, kaba hareket: çöküş, ani kalp durması Vücut iç ısısı: 37 °C normal 35–32 hafif 32–28 orta 28 altı ağır Tıbbi tanım: iç ısı 35 °C altı; ölçüm yoksa evre bilinç ve titremeyle tahmin edilir. Kurs "37° altı" der (soğumanın başlangıcı).
Şekil: Evreler zaman içinde ilerler (ölçekli değildir, süreler yalnızca yaklaşık fikir verir). Birinci evrede can yeleği hayat kurtarır: soğuk şoku sırasında başı sudan dışarıda tutar. İleri evrede tehlike kurtarma anındadır: dik kaldırma ve ani ısınma kalbi durdurabilir.

İlk yardım

  • Soğuk ortamdan, rüzgârdan uzaklaştır; mümkünse yatay taşı, ani ve sert hareket ettirme.
  • Bilinci ve solunumu hemen kontrol et. Yanıt vermiyor ve normal solumuyorsa 112'yi aratıp KPR'ye başla. Hipotermide KPR'yi belli bir dakika doldu diye bırakma: profesyonel ekip devralana, kişi normal solumaya başlayana ya da sen fiziksel olarak devam edemeyecek hâle gelene veya ortam tehlikeli olana kadar sürdür. Soğuk, beyni bir ölçüde korur; "ısınmadan ölü sayılmaz" ve bu kararı ancak hastane verir.
  • Islak giysileri kurularla değiştir, battaniyeye sar, başı ve boynu da ört. Yavaş yavaş ısınmasını sağla.
  • Ani ısıtma (sıcak duş, sıcak su şişesini kol-bacağa koyma), ovma ve alkol yok: yüzeydeki soğuk kan birden kalbe döner, kalp ritmi bozulabilir.
  • Yatay ve sırtüstü tut; baş aşağı pozisyon verme.

Soğuk sudan çıkarılan, bilinci bulanık ve titremesi durmuş bir kazazede için doğru olan hangisi?

  1. Kanı dolaşsın diye kol ve bacaklarını kuvvetle ovmak
  2. Hemen sıcak duşa sokmak
  3. Yatay tutup ıslakları çıkarmak, battaniyeye sararak yavaşça ısıtmak
  4. Isınsın diye bir kadeh konyak içirmek
Titremenin durması ve bilinç bulanıklığı ilerlemiş hipotermiyi gösterir. Ani ısıtma ve ovma soğuk kanı kalbe gönderip ritmi bozar; alkol damarları genişletip ısı kaybını artırır. Doğru olan: yatay, nazik, kuru, sarılı ve yavaş ısıtma.

Sıcak çarpması (hipertermi): hemen ve etkili serinlet

Kursun sayfa başlığında yanlışlıkla "hipotermi" yazar; doğrusu hipertermi, yani vücut ısısının aşırı yükselmesidir. Sıcak havada ve güneş altında uzun süre kalındığında, özellikle yeterince su içilmeden güvertede çalışıldığında görülür.

Vücut ısısı ölçeği: hipotermi, normal, hipertermi Hipotermi (< 35) 35–36,5 Normal ≈ 37 38–40 Sıcak çarpması 283536,5384042 °C Bitkinlik: aşırı terleme, baş ağrısı, bulantı, kramp, güçsüzlük Sıcak çarpması: bilinç bulanık; cilt kuru da, terli de olabilir
Şekil: Sıcak bitkinliği yoğun terleme, baş ağrısı ve bulantıyla başlar. Sıcakla birlikte bilinç bulanıklığı, saçma konuşma ya da davranış, çökme veya nöbet varsa bu sıcak çarpmasıdır ve hayati tehlikedir. Cilt kırmızı, sıcak ve kuru olabilir; ama kişi terlemeye devam da edebilir. Terin kesilmesini bekleme.
  • Sıcak bitkinliği (ilk belirtiler): baş ağrısı, bulantı, aşırı terleme, kas krampları, güçsüzlük, baş dönmesi. Gölgeye al, serinlet; bilinci tam açık ve bulantısı yoksa su ya da tuzlu-şekerli içecek ver. Düzelmezse veya kötüleşirse 112.
  • Sıcak çarpması: vücut çok ısınmıştır ve beyin etkilenir: bilinç bulanıklığı, saçma konuşma veya davranış, sendeleme, çökme, nöbet. Cilt kuru da olabilir, yoğun terli de.
  • Ne yaparsın: 112'yi ara (denizde VHF Kanal 16) ve hemen aktif soğutmaya başla: önce soğut, sonra taşı. Gölgeye al, fazla giysileri çıkar. En etkili yol, güvenli ve sürekli gözetim altında yapılabiliyorsa boyundan aşağısını soğuk suya sokmaktır (leğen, küvet; bilinci bulanık kişiyi denize sokma). Bu mümkün değilse bütün vücudu bol serin suyla sürekli ıslat, güçlü hava akımı sağla, boyun, koltuk altı ve kasıklara soğuk kompres koy. Bilinci kapalı ama soluyorsa derlenme pozisyonu ver. Bilinci bulanık kişiye ağızdan hiçbir şey verme.

Güneş altında uzun süre güvertede çalışan biri hâlâ terliyor ama sorulara saçma yanıtlar veriyor ve sendeliyor. Ne yaparsın?

  1. Terlediğine göre sıcak çarpması değildir; biraz dinlenmesi yeter
  2. Yorgunluktur; kendine gelsin diye kahve verirsin
  3. Hafif hipotermidir; battaniyeye sararsın
  4. Sıcak çarpması olabilir: 112'yi ararsın, gölgeye alıp hemen aktif soğutmaya başlarsın
Sıcakta bilinç ve davranış değişikliği sıcak çarpmasının alarm işaretidir; cilt terli de olabilir. Terin kesilmesini beklemek zaman kaybettirir. 112 aranır ve hemen etkili soğutma yapılır; bilinci bulanık kişiye ağızdan bir şey verilmez.

Tek bakışta özet

  • İlk yardım ilaçsızdır; amaç yaşamı sürdürmek, kötüleşmeyi önlemek. İlaçla müdahale acil tedavidir.
  • İlkeler: Teşhis → Müdahale → Taşıma. İlk bakılacaklar: şuur ve normal solunum (nabız aranmaz). Öncelik: ABC (hava yolu, solunum, dolaşım).
  • Oksijensizlikte beyin hasarı riski dakikalar içinde hızla artar (kurs: 3–4 dakika); bu bir bırakma sınırı değildir, KPR hemen başlar ve sürer.
  • Bilinçsiz kişi: güvenlik → bilinç → yardım (112 / VHF 16) → hava yolu → solunum (≤ 10 sn) → normal soluyorsa derlenme pozisyonu (travma şüphesinde gereksiz çevirme), solumuyorsa KPR.
  • KPR (yetişkin): 30 bası : 2 nefes, 100–120/dk, 5–6 cm, göğsün ortası, kollar dik. Boğulma ve çocukta önce 5 kurtarıcı nefes; bebekte iki başparmakla çevreleyerek bası, derinlik göğsün ~1/3'ü.
  • Suni solunum: yetişkinde ağızdan ağıza (burun kapalı); ağız kullanılamazsa ağızdan buruna; bebekte ağız + burun birlikte.
  • Kanama: doğrudan ve sürekli baskı; durmayan uzuv kanamasında turnike. Şokta 112, sırtüstü yatır, ısıt; baş aşağı pozisyon yok. 5–7 L kanın 1,5–2 L'si hızla giderse hayati tehlike.
  • Yara: saplanan cismi ve pıhtıyı yerinden oynatma, antiseptik/toz sürme. Kırık-çıkık-burkulma: kıpırdatma, sabitle, üst ve alt eklemle birlikte; çıkığı yerine oturtma; burkulmaya masaj yok, ilk 24 saat soğuk.
  • Yanık: serin suyla ~20 dk, kabarcık patlatma, yapışan giysiyi çekme, bir şey sürme. Ağızdan su yalnız geniş yanıkta, yardım uzaksa ve bilinç tam açıksa (yudum yudum). Derin/geniş yanık, yüz-el-ayak-eklem-genital bölge, elektrik/kimyasal yanık, duman solunması, çocuk ve yaşlı → sağlık kuruluşu (kursun "5 cm" ve "%20" sayıları tek ölçüt değil).
  • Zehirlenme: kusturma; gazda kapalı alana girme (ıslak bez/maske korumaz), dışarıdan havalandır, 112; içeri yalnız solunum cihazlı ekip girer. Ciltte 15–20 dk yıka. UZEM 114, acil 112.
  • Boğulma: su boşaltma yok, önce nefes. Müdahale gerekmiş ya da öksürük, nefes darlığı, bilinç değişikliği olan herkes → hastane ("ikinci boğulma" ve "72 saat" eski anlatım).
  • Hipotermi: soğuk şoku → güç kaybı → hipotermi → kurtarma anında çöküş (süreler kişiye göre değişir); yatay ve nazik taşı, yavaş ısıt, ovma ve alkol yok; KPR'yi dakika saymadan ekip devralana kadar sürdür.
  • Sıcak çarpması (hipertermi): alarm işareti bilinç değişikliği (cilt terli de olabilir). 112, gölge, giysi çıkar, hemen aktif soğut (soğuk su, sürekli ıslatma ve hava akımı); bilinci bulanığa ağızdan bir şey verme.

Kendini test et

Önce kartlarla hatırlamayı dene, sonra testi çöz. Sayılar (30:2, 100–120, 5–6 cm, 10 sn, 20 dk) sınavın en sevdiği yerlerdir.

Hafıza kartları

Modül testi